خوانش مقاومت در شعر شاملو بر پایه نظریه گفتمان انتقادی ون دایک

شاملو شاعری است که در تقابل با اختناق سیاسی دهه های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ شمسی در واکنش به فضای سیاسی و بحران های اجتماعی آن دوره، نقشی فعال در بازتاب و نقد وضعیت موجود داشته و آثاری خلق کرده است که در خدمت تبیین، بیدارسازی و بازآفرینی آرمان های انسانی قرار دارد. مسئله اصلی پژوهش حاضر تبیین مولفه های آرمان شناختی شعر شاملو در دهه چهل و تحلیل چگونگی بازنمایی این آرمان ها در ساختار گفتمانی اشعار اوست. به این منظور از رویکرد تحلیل گفتمان بر پایه الگوی نظری ون دایک استفاده شده است. روش تحقیق توصیفی تحلیلی با تکیه بر متون اصلی اشعار گردآوری شده می باشد. یافته های این تحقیق نشان می دهد آرمان هایی چون آزادی، عدالت، آگاهی، وطن و مرگ آگاهانه، عناصر محوری گفتمان مقاومت در شعر شاملو را تشکیل می دهند. شعر شاملو از دیدگاه ون دایک، گفتمان قدرت را در سه سطح زبانی، معنایی و اسطوره ای به چالش می کشد. شاملو با بهره گیری از زبان استعاری، آشنایی زدایی و نشانه پردازی، آرمان هایی چون آزادی، وطن، آگاهی، عدالت و مرگ آگاهانه را بازتاب داده و مخاطب را در مسیر آگاهی و مقاومت قرار می دهد و زبان شعرش را به بیانی از آگاهی و ایستادگی تاریخی بدل می سازند. این آرمان ها در سطح معنایی از طریق قطب بندی های ایدئولوژیک «ما/آن ها» و تقابل هایی نظیر آزادی/سرکوب، سکوت/فریاد، و امید/یاس سازمان می یابند؛ در سطح زبانی با بهره گیری از استعاره، نمادپردازی و برجسته سازی معنا تثبیت می شوند؛ و به بازتولید ایدئولوژی مقاومت در برابر گفتمان مسلط می انجامند.

کلیدواژه ها:

شاملو ، شعر مقاومت ، آرمان گرایی ، تحلیل گفتمان ، دهه چهل