تحلیل گفتمانی صداهای خاموش در رساله های دلگشا و اخلاق الاشراف با رویکرد تاریخ گرایی نو

در میان آثار ادبی، رساله های عبید زاکانی به سبب رویکرد انتقادی و طنزآمیز خود، ظرفیت گسترده ای برای بازخوانی ساختارهای اجتماعی و فرهنگی عصر خویش دارند. با وجود پژوهش های متعدد درباره طنز و نقد اجتماعی در آثار عبید، چگونگی بازنمایی صداهای خاموش و گروه های حاشیه ای در رساله های دلگشا و اخلاق الاشراف، کمتر از منظر تحلیل گفتمانی و تاریخ گرایی نو بررسی شده است؛ از این رو، پژوهش حاضر با هدف تحلیل گفتمانی صداهای خاموش در این دو اثر و تبیین نسبت آن ها با ساختارهای قدرت و ایدئولوژی حاکم انجام شده است. این جستار، با رویکردی کیفی و با استفاده از تحلیل گفتمان  فوکویی و در چارچوب نظری تاریخ­‍ گرایی نو انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که عبید با استفاده از راهبردهایی چون طنز، کنایه و وارونه­سازی، سازوکارهای حذف، طرد و خاموش سازی، گروه های حاشیه ای را آشکار می سازد و صداهایی را که در گفتمان های رسمی سیاسی، اجتماعی و دینی کمتر مجال ظهور یافته اند، بازنمایی می کند. این خوانش، لایه هایی از معنا را آشکار می سازد که در قرائت های صرفا اخلاقی یا اجتماعی کمتر مورد توجه قرار گرفته اند و نشان می دهد که متن چگونه به عرصه تقابل گفتمان های قدرت و مقاومت تبدیل می شود؛ خوانش آثار عبید زاکانی از این منظر نشان می دهد که طنز در این آثار به سازوکاری برای آشکارسازی بخش های مسکوت متن و نقد مناسبات قدرت و ایدئولوژی حاکم تبدیل شده است؛ همچنین امکان درک عمیق تری از روابط قدرت و ایدئولوژی را فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

تحلیل گفتمان ، تاریخ گرایی نو ، صداهای خاموش ، عبید زاکانی ، اخلاق الاشراف ، رساله دلگشا