تحلیل گفتمان انتقادی بازنمایی هویت و کنش گری اجتماعی زن در گفتمان فمینیستی- ادبی ایران: مطالعه موردی آثار زویا پیرزاد

این پژوهش با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی و با تکیه بر مدل سه بعدی نورمن فرکلاف، به بررسی نحوه بازنمایی هویت و کنشگری اجتماعی زنان در بخشی از گفتمان فمینیستی-ادبی ایران می پردازد. بدین منظور، دو اثر زویا پیرزاد، با نام های سه کتاب و چراغ ها را من خاموش می کنم، به عنوان نمونه هایی از روایت زنانه در ادبیات داستانی معاصر ایران تحلیل شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که هویت زنانه در این آثار در نقطه تقابل میان گفتمان سنتی خانواده محور و گفتمان نوگرای فردیت خواه شکل می گیرد. در سطح متنی، بازنمایی زنان از طریق واژگان و تصاویر مرتبط با خانه، مراقبت، سکوت، عادت وارگی، ایثار و مسوولیت خانوادگی صورت می پذیرد؛ عناصری که زن را در جایگاه سوژه ای مراقب، نظم بخش و عمدتا محدود به حوزه خصوصی تثبیت می کنند. در سطح تفسیری، روایت های پیرزاد نشان می دهند که سلطه بر زنان صرفا از طریق کنش مستقیم مردان اعمال نمی شود، بلکه از رهگذر روابط خانوادگی، انتظارات مادرانه، قضاوت های اجتماعی و درونی شدن هنجارهای مردسالارانه بازتولید می شود. در سطح تبیینی نیز مقاله نشان می دهد که گفتمان ادبی پیرزاد از یک سو سازوکارهای عادی سازی سلطه، سکوت و خودسرکوبی زنانه را آشکار می کند و از سوی دیگر، امکان های پنهان مقاومت، خودآگاهی و بازتعریف سوژگی زن را در دل زندگی روزمره برجسته می سازد. دستاورد نظری، پژوهش آن است که کنشگری زنانه در این آثار نه به صورت تقابل آشکار و رادیکال با نظم مسلط، بلکه در قالب لحظه های خرد، تدریجی و گاه ناپایدار آگاهی، تردید، نارضایتی و فاصله گیری از نقش های تثبیت شده بازنمایی می شود. بر این اساس، ادبیات داستانی پیرزاد را می توان عرصه ای دانست که در آن زن ایرانی نه صرفا قربانی گفتمان مردسالار، بلکه سوژه ای در حال مذاکره با سنت، خانواده، بدن، زبان و امکان های محدود اما معنادار کنشگری اجتماعی است.

کلیدواژه ها:

هویت ، کنشگری اجتماعی ، فمنیسم ، سوژگی زن ، عاملیت ، زویا پیرزاد