هویت ایرانی در متون تاریخی و جغرافیایی دوره اسلامی

هویت ایرانی از جمله پدیده های تاریخی و فرهنگی مهمی است که در گذر از ایران پیش از اسلام به ایران دوره اسلامی، دستخوش تغییر، بازتعریف و بازسازی شد. فتح ایران به دست مسلمانان در سده هفتم میلادی، ساختار سیاسی ساسانی را از میان برد؛ اما سنت های تاریخی، زبان های ایرانی، خاطره شاهان باستان و برخی الگوهای فرهنگی و اداری در دوره های بعد استمرار یافتند. متون تاریخی و جغرافیایی دوره اسلامی از مهم ترین منابع بررسی این فرایند هستند؛ زیرا افزون بر ثبت رویدادها و معرفی سرزمین ها، شیوه نگرش نویسندگان به گذشته ایران، مردم، زبان، قلمرو و جایگاه آن در جهان اسلام را بازتاب می دهند. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر مطالعه منابع اصلی و پژوهش های جدید، به بررسی بازنمایی هویت ایرانی در آثاری چون *تاریخ الرسل والملوک* طبری، *فتوح البلدان* بلاذری، *مسالک الممالک* اصطخری، *صوره الارض* ابن حوقل، *حدودالعالم*، *احسن التقاسیم* مقدسی و *نزهه القلوب* حمدالله مستوفی می پردازد. همچنین، نقش زبان فارسی، شاهنامه، سنت های تاریخ نگاری ایران باستان و حکومت های منطقه ای در استمرار هویت فرهنگی ایرانی بررسی می شود. یافته ها نشان می دهد که هویت ایرانی در دوره اسلامی نه پدیده ای ثابت و یکپارچه، بلکه حاصل تعامل میان حافظه تاریخی، زبان، جغرافیا، ساختارهای سیاسی و فرهنگ اسلامی بوده است. در عین حال، این هویت را نمی توان بدون توجه به تفاوت های تاریخی، معادل مفهوم ملیت در دوران معاصر دانست. نتیجه پژوهش بیانگر آن است که متون تاریخی و جغرافیایی، با وجود تفاوت در اهداف و روش های تالیف، امکان شناخت چگونگی استمرار و بازتعریف هویت ایرانی را در سده های اسلامی فراهم می کنند.

کلیدواژه ها:

هویت ایرانی ، تاریخ نگاری اسلامی ، جغرافیای تاریخی ، ایران زمین ، زبان فارسی ، شاهنامه ، حافظه تاریخی.