بررسی جامع تاثیر کاربرد ابزارهای هوش مصنوعی بر خلاقیت، تفکر انتقادی و مهارت های حل مسئله دانش آموزان در محیط های آموزشی

زمینه و هدف: ورود ابزارهای هوش مصنوعی مولد به محیط های آموزشی، پرسشی بنیادین را پیش روی پژوهشگران قرار داده است: آیا این فناوری ها مهارت های شناختی سطح بالا را تقویت می کنند یا به واسطه سپردن بار شناختی به ماشین، آن ها را تضعیف می نمایند؟ پژوهش حاضر با هدف بررسی جامع تاثیر کاربرد ابزارهای هوش مصنوعی بر خلاقیت، تفکر انتقادی و مهارت های حل مسئله دانش آموزان طراحی شده است.روش: این مطالعه از طرح مرور نظام مند و سنتز شواهد تجربی بهره می گیرد. با جستجو در پایگاه های ScienceDirect، ERIC، Taylor & Francis و Google Scholar، مطالعات کمی و کیفی منتشرشده بین سال های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۶ که به سنجش مستقیم تاثیر هوش مصنوعی بر سه سازه مذکور پرداخته بودند، شناسایی و بر اساس معیارهای ورود غربال شدند. داده ها با رویکرد روایی محور و با تمرکز بر اندازه اثر، نوع مداخله (هدایت شده در برابر بدون هدایت) و سطح تحصیلی تحلیل شدند.یافته ها: سنتز شواهد الگویی دوگانه و وابسته به شرایط را آشکار ساخت. فراتحلیل ۳۹ مطالعه (۲۹۷۵ شرکت کننده) اندازه اثر مثبت و متوسط هوش مصنوعی بر مهارت های ۴C را نشان داد (Hedges’ g = ۰.۶۲۴, p < ۰.۰۰۱) . با این حال، مطالعات تجربی تفکیک شده نشان دادند که این اثر مشروط به «هدایت شدگی» است: استفاده هدایت شده توسط معلم از هوش مصنوعی مولد در دوره ابتدایی به بهبود معنادار حل مسئله و استدلال ریاضی انجامید ، در حالی که استفاده بدون هدایت با کاهش عملکرد در آزمون های بدون دسترسی به هوش مصنوعی و افت ۱۴ درصدی در تکالیف انتقالی همراه بود . مطالعات مقطعی نیز رابطه معکوس میان استفاده با بسامد متوسط و نمرات تفکر سطح بالا را نشان دادند .نتیجه گیری: تاثیر هوش مصنوعی بر مهارت های شناختی دانش آموزان نه ذاتی و نه یک جهته است؛ بلکه تابعی از طراحی pedagogical، میزان هدایت معلم و نوع تعامل دانش آموز با ابزار است. سیاست گذاری آموزشی باید از رویکرد «دسترسی آزاد» به سمت «ادغام هدایت شده و تامل محور» حرکت کند تا خطر وابستگی شناختی و فرسایش تفکر انتقادی مهار شود.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی مولد ، خلاقیت ، تفکر انتقادی ، حل مسئله ، هدایت شدگی ، وابستگی شناختی