بررسی رابطه خودشیفتگی با عزت نفس و پیشرفت تحصیلی در دانش آموزان دوره متوسطه

پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطه خودشیفتگی با عزت نفس و پیشرفت تحصیلی در دانش آموزان دوره متوسطه انجام شده است. خودشیفتگی به عنوان یکی از سازه های پیچیده و بحث برانگیز روان شناختی، به الگویی از بزرگ منشی، نیاز به تحسین و تمایز، فقدان همدلی و احساس استحقاق اطلاق می شود. در سال های اخیر، با طرح مفهوم «خودشیفتگی سالم» در مقابل «خودشیفتگی ناسالم»، این پرسش مطرح شده است که آیا خودشیفتگی می تواند با عزت نفس و پیشرفت تحصیلی رابطه مثبت داشته باشد یا خیر. عزت نفس به عنوان ارزیابی کلی فرد از ارزشمندی خود و پیشرفت تحصیلی به عنوان بازده نهایی فرایند یادگیری، دو سازه کلیدی در روان شناسی تربیتی هستند که تحت تاثیر عوامل متعددی از جمله ویژگی های شخصیتی قرار دارند. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی، تجارب زیسته ۱۸ دانش آموز دوره متوسطه و ۱۲ معلم و مشاور از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق واکاوی شد. در مرحله کمی، با روش توصیفی-همبستگی و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری، ۴۵۰ دانش آموز (۲۲۵ دختر و ۲۲۵ پسر) از پایه های دهم تا دوازدهم مدارس شهرهای تهران و اصفهان با روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب و با پرسشنامه های استاندارد مورد مطالعه قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه شخصیت خودشیفته (NPI-۴۰) راسکین و تری (۱۹۸۸) با ۴۰ گویه، مقیاس عزت نفس روزنبرگ (۱۹۶۵) با ۱۰ گویه و پرسشنامه پیشرفت تحصیلی (محقق ساخته با ۲۰ گویه در دو مولفه خودارزیابی پیشرفت و معدل واقعی) بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (خودشیفتگی: ۸۷/۰، عزت نفس: ۸۶/۰، پیشرفت تحصیلی: ۸۵/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و مدل سازی معادلات ساختاری در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «خودشیفتگی: نقاب اعتمادبه نفس»، «مرز میان خودباوری و خودبزرگ بینی»، «خودشیفتگی در کلاس: جلب توجه به هر قیمت»، «خودشیفتگی و روابط با همسالان» و «نقش خانواده و مدرسه در شکل گیری خودشیفتگی» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که خودشیفتگی با عزت نفس رابطه مثبت اما ضعیف و معنادار دارد (۲۲/۰=r، p<۰٫۰۱). با این حال، تحلیل ابعاد خودشیفتگی نشان داد که ابعاد «بزرگ منشی» و «استحقاق» با عزت نفس رابطه منفی و ابعاد «رهبری» و «کفایت» با عزت نفس رابطه مثبت دارند. خودشیفتگی با پیشرفت تحصیلی رابطه معناداری نشان نداد (۰۸/۰=r، p>۰٫۰۵). تحلیل مسیرها نشان داد که عزت نفس، نقش میانجی جزئی در رابطه میان خودشیفتگی و پیشرفت تحصیلی ایفا می کند. مدل نهایی ۱۸ درصد از واریانس پیشرفت تحصیلی را تبیین کرد. این پژوهش نشان داد که خودشیفتگی سازه ای چندبعدی است و ابعاد مختلف آن تاثیرات متفاوتی بر عزت نفس و پیشرفت تحصیلی دارند. پیشنهاد می شود که در برنامه های تربیتی و مشاوره ای، به جای تقویت خودشیفتگی، بر پرورش «عزت نفس اصیل» و «خودباوری واقع بینانه» تاکید شود.

کلیدواژه ها:

خودشیفتگی ، عزت نفس ، پیشرفت تحصیلی ، دانش آموزان متوسطه ، خودبزرگ بینی ، خودباوری