تاثیر شبکه های اجتماعی بر سلامت روان نوجوانان ، شکل گیری اضطراب اجتماعی در زندگی روزمره

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر شبکه های اجتماعی بر سلامت روان نوجوانان و شکل گیری اضطراب اجتماعی در زندگی روزمره انجام شده است. شبکه های اجتماعی مجازی در دو دهه اخیر به بخش جدایی ناپذیر زندگی نوجوانان تبدیل شده و تاثیرات عمیق و چندلایه ای بر ابعاد مختلف سلامت روانی، اجتماعی و هیجانی آن ها گذاشته اند. نوجوانی به عنوان دوره ای حساس و سرنوشت ساز برای شکل گیری هویت، روابط بین فردی و سلامت روانی، با چالش های بی سابقه ای در عصر دیجیتال روبروست. اضطراب اجتماعی به عنوان یکی از شایع ترین اختلالات روان شناختی در میان نوجوانان، با ترس و اجتناب مداوم از موقعیت های اجتماعی، نگرانی از ارزیابی منفی دیگران و نشانه های جسمانی و شناختی متعدد مشخص می شود و پیامدهای منفی گسترده ای بر کیفیت زندگی، عملکرد تحصیلی و روابط بین فردی نوجوانان دارد. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی، تجارب زیسته ۲۴ نوجوان ۱۴ تا ۱۸ ساله (۱۳ دختر و ۱۱ پسر) که کاربران فعال شبکه های اجتماعی بودند، از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق واکاوی شد. همچنین ۱۰ متخصص روان شناسی نوجوان و رسانه مورد مصاحبه قرار گرفتند. در مرحله کمی، با روش توصیفی-همبستگی و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری، ۴۲۰ نوجوان از شهرهای تهران و اصفهان با استفاده از پرسشنامه های استاندارد مورد مطالعه قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه استفاده از شبکه های اجتماعی (محقق ساخته با ۲۸ گویه در چهار مولفه مدت و فراوانی استفاده، نوع و کیفیت محتوای مصرفی، مقایسه اجتماعی و مدیریت و کنترل خود)، پرسشنامه سلامت روان (گلدبرگ، ۱۹۷۲) با ۲۸ گویه در چهار مولفه اضطراب، افسردگی، کارکرد اجتماعی و علائم جسمانی، و پرسشنامه اضطراب اجتماعی (کانور و همکاران، ۲۰۰۰) با ۱۷ گویه در سه مولفه ترس از ارزیابی منفی، اجتناب اجتماعی و علائم فیزیولوژیک بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (بین ۸۵/۰ تا ۹۱/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و مدل سازی معادلات ساختاری در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی شش مضمون اصلی شامل «پارادوکس ارتباط: هرچه بیشتر متصل، عمیق تر تنها»، «مقایسه اجتماعی: دزد آرامش»، «ترس از قضاوت: زندگی در ویترین»، «اعتیاد دیجیتال و تحلیل رفتن روابط واقعی»، «پناهگاه مجازی: فرار از اضطراب واقعی» و «راهبردهای مقابله و بازگشت به تعادل» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که استفاده افراطی و غیرهدفمند از شبکه های اجتماعی با سلامت روان (۳۸/۰-=β) و با اضطراب اجتماعی (۴۸/۰=β) رابطه معنادار دارد. مقایسه اجتماعی (۴۲/۰=β) و ترس از ارزیابی منفی (۳۶/۰=β) قوی ترین پیش بینی کننده های اضطراب اجتماعی بودند. در مقابل، استفاده هدفمند و متعادل با سلامت روان (۳۲/۰=β) رابطه مثبت نشان داد. این پژوهش یک مدل مفهومی برای تبیین سازوکارهای تاثیر شبکه های اجتماعی بر سلامت روان و اضطراب اجتماعی نوجوانان ارائه می دهد و پیشنهاد می کند که برنامه های آموزش سواد دیجیتال و مدیریت مصرف رسانه ای برای نوجوانان و خانواده ها طراحی و اجرا شود.

کلیدواژه ها:

شبکه های اجتماعی ، سلامت روان ، اضطراب اجتماعی ، نوجوانان ، مقایسه اجتماعی ، سواد دیجیتال ، اعتیاد دیجیتال