بررسی نقش معلمان در پرورش مهارت های تفکر انتقادی دانش آموزان با استفاده از روش های تدریس فعال و پرسش گری سقراطی

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش معلمان در پرورش مهارت های تفکر انتقادی دانش آموزان با استفاده از روش های تدریس فعال و پرسش گری سقراطی انجام شده است. تفکر انتقادی به عنوان یکی از مهم ترین شایستگی های قرن بیست و یکم، به تفکری منطقی، هدفمند و تاملی اطلاق می شود که بر تصمیم گیری درباره آنچه باید باور کرد یا انجام داد متمرکز است و شامل مهارت های تحلیل، استنباط، ارزشیابی، استدلال استقرایی و قیاسی و خودتنظیمی است. در عصر اطلاعات و انفجار داده ها که تشخیص حقیقت از دروغ، اطلاعات معتبر از نامعتبر و تحلیل از پروپاگاندا به یکی از حیاتی ترین مهارت های بقا تبدیل شده است، پرورش تفکر انتقادی در دانش آموزان، رسالتی اجتناب ناپذیر برای نظام های آموزشی است. معلمان به عنوان کنشگران اصلی فرایند تعلیم و تربیت، نقشی تعیین کننده در پرورش یا سرکوب تفکر انتقادی دانش آموزان ایفا می کنند. روش های تدریس فعال که بر درگیری شناختی، کاوشگری، پرسش گری، همکاری و ساخت فعال دانش تاکید دارند، بستری مناسب برای پرورش تفکر انتقادی فراهم می کنند. در این میان، پرسش گری سقراطی به عنوان یکی از موثرترین تکنیک های پرورش تفکر انتقادی، معلم را از نقش «انتقال دهنده دانش» به نقش «تسهیل گر تفکر» ارتقا می دهد و از طریق پرسش های کاوشگرانه، دانش آموزان را به بررسی عمیق باورها، فرض ها و استدلال های خود وام دارد. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی، تجارب زیسته ۲۰ معلم باتجربه که از روش های تدریس فعال و پرسش گری سقراطی استفاده می کردند، از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق و مشاهده ۱۵ جلسه کلاس درس واکاوی شد. در مرحله کمی، با روش توصیفی-همبستگی و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری، ۳۸۰ معلم از مدارس سراسر کشور با استفاده از پرسشنامه های محقق ساخته مورد مطالعه قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه روش های تدریس فعال (با ۳۲ گویه در چهار مولفه یادگیری مشارکتی، یادگیری مبتنی بر مسئله، یادگیری اکتشافی و پرسش گری سقراطی)، پرسشنامه تفکر انتقادی (محقق ساخته با ۳۰ گویه در پنج مولفه تحلیل، استنباط، ارزشیابی، استدلال و خودتنظیمی) و چک لیست مشاهده رفتار معلم بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (روش های تدریس فعال: ۸۹/۰، تفکر انتقادی: ۹۱/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و مدل سازی معادلات ساختاری در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «معلم به مثابه تسهیل گر تفکر»، «پرسش گری سقراطی: کلید گشودن ذهن»، «ایجاد فضای امن برای پرسش و خطا»، «چالش های اجرای روش های فعال» و «پرورش تفکر انتقادی در عمل» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که به کارگیری روش های تدریس فعال (۵۲/۰=β) و پرسش گری سقراطی (۴۸/۰=β) با تفکر انتقادی دانش آموزان رابطه مثبت و معنادار دارد. بیشترین تاثیر مربوط به مولفه پرسش گری سقراطی (۵۴/۰=β) و سپس یادگیری مبتنی بر مسئله (۴۶/۰=β) بود. مدل نهایی ۴۲ درصد از واریانس تفکر انتقادی را تبیین کرد. این پژوهش یک مدل مفهومی برای نقش معلمان در پرورش تفکر انتقادی ارائه می دهد و پیشنهاد می کند که روش های تدریس فعال و پرسش گری سقراطی در برنامه های تربیت معلم و دوره های ضمن خدمت گنجانده شود.

کلیدواژه ها:

تفکر انتقادی ، روش های تدریس فعال ، پرسش گری سقراطی ، نقش معلم ، یادگیری مبتنی بر مسئله ، یادگیری مشارکتی