واکاوی ضوابط تعارض و تزاحم میان حفظ جان و اهم ضروریات در فقه امامیه

حرمت دم و صیانت از حیات انسانی در فقه امامیه، اصلی بنیادین و از برجسته ترین مقاصد شریعت به شمار می رود؛ با این حال، اجرای این اصل در بستر واقعیات اجتماعی و پزشکی با چالش های اصولی «تعارض ادله» و «تزاحم احکام» مواجه است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با ابتنا بر منابع اصولی و فقهی امامیه، به واکاوی ضوابط حاکم بر حل تعارض و تزاحم میان حفظ جان و دیگر ضروریات می پردازد. یافته های تحقیق نشان می دهد که ناسازگاری های ادله در حوزه دم (نظیر تقابل حرمت قتل با احکام قصاص، دفاع مشروع و اضطرار)، از سنخ «تعارض ظاهری» بوده که از طریق قواعد جمع عرفی، تخصیص حکم عام به موارد غیرمجاز و ورود استثنائات شرعی مرتفع می گردد. در مرتبه اجرا و مقام امتثال نیز، تزاحم میان حفظ نفس با سایر ضروریات پنج گانه (دین، عقل، نسل و مال) بر پایه سلسله مراتب ارزش ها حل وفصل می شود؛ به گونه ای که حفظ دین و اساس اسلام بر حفظ جان مقدم بوده، اما حفظ نفس بر حفظ مال، عقل و نسل تقدم دارد. همچنین در تزاحم میان حیات دو انسان یا تقابل حق قصاص با عفو، کاربست قاعده اصولی «اهم و مهم»، توجه به «مصلحت عمومی»، «قاعده اضطرار» و «تحلیل حکمت حکم»، راهکارهای عادلانه ای را در اختیار مجری قرار می دهد. این نظام قاعده مند، پویایی و ظرفیت بالای فقه شیعه را در پاسخ گویی به چالش های مستحدثه نظیر تخصیص منابع محدود در بحران های پزشکی، اولویت بندی نجات در بلایا و گفتمان های حقوق بشری به اثبات می رساند.

کلیدواژه ها:

حرمت دم ، حفظ نفس ، تعارض ادله ، تزاحم احکام ، فقه امامیه.