بازخوانی حکایت های منتخب از دفتر سوم مثنوی براساس انگاره های کارناوالی میخاییل باختین

پژوهش حاضر با هدف بررسی و بازخوانی «انگاره های کارناوالی» در مثنوی معنوی مولانا نوشته شده است. نظریه کارناوال که نخستین بار ازسوی میخاییل باختین در تحلیل آثار رابله و دنیای او به کار گرفته شد، به مثابه ابزاری برای خوانش متن در بستر طنز، وارونگی های موقعیتی و اجتماعی، چندصدایی، بدن مندی و هنجارگریزی از زبان رسمی و برهم زدن سلسله مراتب قدرت در بستر آیین های مردمی و متون روایی در پژوهش های ادبی به شمار می آید. ازسوی دیگر، مثنوی معنوی به عنوان اثری عرفانی و ادبی، با بهره گیری از تمثیل، طنز و روایت، فضاهایی را خلق می کند که قابل بررسی از منظر مولفه های کارناوالی است. این مقاله با روش تحلیلی و رویکرد نظری بر آن است تا نشان دهد برخی حکایت های مثنوی معنوی در دفتر اول، با تکیه بر مولفه های یادشده قابلیت بازخوانی دارند؛ ازاین رو، چهار حکایت «روستایی و شهری»، «پیل در خانه تاریک»، «وکیل صدر جهان» و «دزد و درویش» موردبررسی قرار گرفته اند. یافته ها نشان می دهند که مولانا، آگاهانه یا ناخودآگاه، از ابزارهایی همچون طنز، وارونگی طبقاتی، برجسته سازی صداهای حاشیه ای، حضور بدن و زبان غیررسمی برای انتقال مفاهیم عرفانی بهره می گیرد و حقیقت را نه امری تک صدا، بلکه حاصل تعامل صداها و افق های متنوع نشان می دهد. نتیجه ها بر ظرفیت نظریه کارناوال در تحلیل متون کلاسیک فارسی تاکید دارد و نشان می دهد که مولانا از این ویژگی ها، که به انگاره های کارناوالی شبیه است، برای فاصله گیری از عقل و زبان رسمی و شکل دهی به خوانشی پویا از متن، چندآوایی و ساختارهای عرفانی می پردازد.

کلیدواژه ها:

مثنوی ، کارناوال ، میخاییل باختین ، چندصدایی ، طنز.