بررسی مآخذ ماثورات صوفیه در تفسیر ثعلبی نیشابوری

پژوهش در میراث عرفان اسلامی تنها به متون صوفیه محدود نمی شود، بلکه نیازمند کاوش در متون کهن غیرعرفانی نیز هست. در این میان، تفاسیر کهن قرآن ازجمله متونی هستند که بازتاب گسترده ای از آموزه های عرفانی را در خود جای داده اند. تفسیر الکشف و البیان معروف به تفسیر ثعلبی، تالیف ثعلبی نیشابوری (م. ۴۲۷ق) از این حیث جایگاهی ممتاز دارد. ثعلبی که در فضای علمی و صوفیانه خراسان قرن چهارم و پنجم پرورش یافته، بیش از ۳۵۰ قول از اهل تصوف را در تفسیر خود نقل کرده است. با وجود اهمیت این اقوال، تاکنون مآخذ و شیوه گزارش آنها به طور مستقل بررسی نشده بود. پژوهش حاضر نشان می دهد که ثعلبی اقوال صوفیه را گاه با سند متصل و غالبا بدون سند نقل کرده است. اسناد روایات مسند حاکی از تکیه او بر دو منبع اصلی است: حقائق التفسیر سلمی و تفسیر ابن حبیب نیشابوری. تطبیق محتوایی روایات بدون سند نیز آشکار می سازد که بخش قابل توجهی از آنها به همین دو منبع بازمی گردد. برخی از اقوال این دو تفسیر که در نسخه های موجود یافت نمی شوند، تنها ازطریق ثعلبی به ما رسیده اند. همچنین پاره ای از اقوال صوفیانه در تفسیر ثعلبی ثبت شده که در هیچ منبع کهن پیش از او دیده نمی شود و برای نخستین بار در این تفسیر آمده است. ثعلبی افزون بر این، شماری از ماثورات صوفیه را از دیگر منابع متقدم و نیز تعداد اندکی از اقوال را از روایات شفاهی مشایخ خود نقل کرده است.

کلیدواژه ها:

صوفیه ، اقوال عرفانی ، تفسیر ثعلبی ، تفسیر سلمی ، تفسیر ابن حبیب