بررسی جامعه شناختی فرسایش اعتماد نهادی در شرایط انتشار اطلاعات نادرست؛ تحلیل نقش شایعات دیجیتال در رفتار جمعی شهروندان هنگام حوادث آتش سوزی

در حوادث آتش سوزی، تصمیم شهروندان درباره تخلیه، نزدیکشدن به محل حادثه، درخواست کمک و بازنشر پیامها در محیطی شکل میگیرد که اطلاعات رسمی، روایت شاهدان و شایعات دیجیتال به طور همزمان در گردشاند. در چنین وضعیتی، اطلاعات نادرست میتوانند با ایجاد ابهام درباره میزان خطر و اعتبار فرمانهای امدادی، اعتماد نهادی و هماهنگی جمعی را تحت تاثیر قرار دهند؛ بااینحال، رابطه شایعه با بیاعتمادی، همواره مستقیم یا یکسویه نیست. هدف مقاله حاضر تبیین جامعه شناختی سازوکارهای اثرگذاری شایعات دیجیتال بر اعتماد به سازمانهای آتشنشانی و رفتار جمعی شهروندان و پیشنهاد چارچوبی مفهومی برای ارتباطات ایمن و قابل اعتماد در بحران است. پژوهش با روش مروری تحلیلی و تلفیق انتقادی مطالعات ارتباطات بحران، اعتماد نهادی، شبکه های اجتماعی و رفتار جمعی انجام شده است. حاصل تحلیل، چارچوب «ابهام اطلاعاتی داوری درباره اعتبار کنش جمعی بازخورد نهادی» است که در آن سرعت و شفافیت اطلاع رسانی، سابقه اعتماد، پیوندهای اجتماعی، نوع شایعه و دسترسی برابر به هشدارهای معتبر نقش تعدیل کننده دارند. تحلیل سناریوهای فرضی نشان میدهد که شایعه میتواند به تاخیر در تخلیه، تجمع غیرضروری یا بدبینی به اطلاعیه رسمی بینجامد، اما شبکههای شهروندی نیز امکان تصحیح خطا و انتقال هشدارهای نجاتبخش را فراهم میکنند. راهبرد پیشنهادی شامل اطلاع رسانی مستمر با ذکر دانسته ها و نادانسته ها، راستی آزمایی مشارکتی، پیامهای اقدام محور و ارزیابی اعتماد و رفتار پس از حادثه است. به دلیل ماهیت غیرمیدانی مقاله، روابط مطرح شده فرضیه های تبیینی اند و درباره میزان وقوع آنها در شهرهای ایران ادعای آماری ارائه نمی شود.

کلیدواژه ها:

اعتماد نهادی ، شایعات دیجیتال ، رفتار جمعی ، آتشنشانی ، ارتباطات بحران