از مشارکت امدادی تا تماشاگرسازی دیجیتال؛ آسیب شناسی جامعه شناختی مداخله شهروندان و بازتولید مخاطرات ثانویه در صحنه حوادث آتش سوزی

حضور شهروندان در صحنه آتشسوزی، پدیدهای یکدست و ذاتا آسیبزا نیست؛ زیرا اطلاعرسانی اولیه، حمایت از آسیبدیدگان و همکاری با نیروهای امدادی میتواند در کنار کنجکاوی، ازدحام و ثبت و انتشار تصاویر حادثه رخ دهد. گسترش تلفن هوشمند و شبکههای اجتماعی، نقش شاهد عینی را از مشاهدهگر محلی به تولیدکننده و توزیعکننده محتوای دیجیتال گسترش داده و پرسشهای تازهای درباره ایمنی صحنه، حریم خصوصی و مسئولیت اجتماعی ایجاد کرده است. هدف مقاله حاضر، صورتبندی جامعهشناختی پیوستار مشارکت امدادی تا تماشاگرسازی دیجیتال و تبیین سازوکارهای احتمالی بازتولید مخاطرات ثانویه در حوادث آتشسوزی است. پژوهش با روش مروری تحلیلی و تلفیق انتقادی مطالعات رفتار تماشاگران، هویت جمعی در بحران، ارتباطات بحران و مدیریت ایمنی صحنه انجام شده است. یافتههای مفهومی به چهار سازوکار اشاره دارند: تبدیل توجه از کنش حفاظتی به مستندسازی نمایشی، تقویت حضور و تراکم جمعیت از مسیر گردش محتوای برخط، اختلال بالقوه در مسیرهای عملیاتی و تخلیه، و آسیبهای اطلاعاتی و اخلاقی ناشی از انتشار تصویر و اطلاعات بدون راستیآزمایی. در برابر این مسیرها، حضور شهروندان میتواند از طریق گزارش دقیق، انتقال اطلاعات مفید و کنشهای هماهنگ با مسئول صحنه به منبع تابآوری تبدیل شود. چارچوب پیشنهادی، رفتار شهروندی را بر اساس نیت، فاصله ایمن، هماهنگی عملیاتی و پیامد واقعی تفکیک میکند و برای آموزش عمومی، هدایت جمعیت و ارزیابی میدانی شاخصهایی ارائه میدهد. از آنجا که داده مستقلی از عملیات آتشنشانی ایران گردآوری نشده است، روابط مطرحشده فرضیههای تحلیلیاند و نباید به عنوان برآورد شیوع مزاحمت یا اثبات رابطه علی تعبیر شوند. نتیجه آن است که مدیریت خطر، به جای انگزنی عمومی به شاهدان حادثه، به آموزش، ارتباط شفاف و سازماندهی مشارکت ایمن نیاز دارد.

کلیدواژه ها:

تماشاگرسازی دیجیتال ، مشارکت امدادی ، مخاطرات ثانویه ، آتشنشانی ، جامعهشناسی بحران