ارزیابی اثرات حمل ونقل عمومی (BRT/مترو) بر روان سازی ترافیک و رفتار سفر شهروندان (مطالعه موردی: کلانشهر اراک)

حمل ونقل عمومی به عنوان یکی از ارکان اساسی توسعه پایدار شهری، نقش تعیین کننده ای در کاهش ترافیک، بهبود کیفیت هوا و تغییر رفتار سفر شهروندان ایفا می کند. کلانشهر اراک به عنوان یکی از قطب های صنعتی و جمعیتی ایران، در سال های اخیر با چالش های جدی در حوزه ترافیک، آلودگی هوا و وابستگی بیش ازحد به خودروی شخصی مواجه بوده است. موقعیت جغرافیایی این شهر به دلیل قرارگیری در دشت و محصور بودن با ارتفاعات، تهویه طبیعی هوا را محدود می کند و همین عامل، اثرات آلودگی ناشی از ترافیک را تشدید می نماید. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی اثرات حمل ونقل عمومی بر روان سازی ترافیک و رفتار سفر شهروندان اراک، به تحلیل وضعیت موجود سیستم حمل ونقل عمومی، شناسایی موانع و ارائه راهبردهای عملی برای توسعه آن می پردازد. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی بوده و داده ها از طریق مطالعات کتابخانه ای، تحلیل اسناد بالادستی، مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۱۲ نفر از مدیران و کارشناسان حمل ونقل شهری، و پرسشنامه از ۳۸۴ نفر از شهروندان اراک جمع آوری شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که سیستم حمل ونقل عمومی اراک عمدتا مبتنی بر اتوبوس های دیزلی و تاکسی های شهری است و سهم آن از سفرهای درون شهری پایین تر از میانگین ملی و استانداردهای جهانی است. نتایج تحلیل داده ها حاکی از آن است که عواملی نظیر «نبود مسیرهای ویژه اتوبوس»، «فرسودگی ناوگان»، «عدم یکپارچگی بلیت و تعرفه»، «زمان انتظار طولانی» و «کمبود ایستگاه های استاندارد» از مهم ترین موانع استفاده شهروندان از حمل ونقل عمومی محسوب می شوند. نتایج آزمون همبستگی نشان داد که بین «کیفیت خدمات حمل ونقل عمومی» و «تمایل به استفاده مجدد» رابطه مثبت و معنادار (r = ۰.۶۴, p < ۰.۰۱) وجود دارد. همچنین، بین «هزینه سفر با خودروی شخصی» و «تمایل به تغییر وسیله سفر» رابطه مثبت و معنادار (r = ۰.۴۸, p < ۰.۰۵) مشاهده شد. یافته های پژوهش نشان می دهد که در صورت توسعه مسیرهای ویژه اتوبوس (BRT) و بهبود کیفیت ناوگان، تا ۲۳ درصد از سفرهای خودروی شخصی قابلیت انتقال به حمل ونقل عمومی را دارند. نتیجه گیری نهایی آن است که توسعه حمل ونقل عمومی در اراک، نیازمند رویکردی یکپارچه شامل بهبود زیرساخت ها، نوسازی ناوگان، یکپارچه سازی بلیت و تعرفه، و فرهنگ سازی استفاده از حمل ونقل عمومی است.

کلیدواژه ها:

حمل ونقل عمومی ، BRT ، مترو ، روان سازی ترافیک ، رفتار سفر ، شهر اراک ، توسعه پایدار