پل زدن میان دانش بومی و حکمرانی رسمی سیلاب با رویکرد عدالت محور: تبیین چارچوب شمول و بازتوزیع ریسک در حوضه آبریز سد لتیان

مدیریت سیلاب در حوضه های آبریز کوهستانی مشرف به کلان شهرها، با چالش های چندبعدی معرفتی، نهادی و فضایی روبه رو است. حوضه آبریز سد لتیان (رودخانه جاجرود) در البرز مرکزی به عنوان یکی از منابع راهبردی تامین آب شرب تهران، نمونه ای عینی از تقابل میان رویکردهای تکنوکراتیک مهندسی و پویایی های زیست محیطی-اجتماعی منطقه است. هدف این پژوهش، واکاوی گسست معرفتی میان مدیریت رسمی و دانش بومی، تحلیل نقش تحولات کالبدی در تولید مکانی ریسک، و تدوین چارچوبی عدالت محور برای گذار به حکمرانی شمول گرا در این حوضه است. روش شناسی پژوهش مبتنی بر رویکرد کیفی ترکیبی با جهت گیری انتقادی-تفسیری شامل مصاحبه های عمیق نیمه ساختاریافته با کارشناسان مدیریت آب، برنامه ریزان کالبدی و ساکنان بومی، کارگاه های نقشه برداری مشارکتی (PGIS) جهت ثبت داغ آب های تاریخی، و تحلیل اسنادی طرح های بالادست و قوانین ناظر بر حریم رودخانه ها است. یافته های پژوهش نشان می دهد که مدل سازی های هیدرودینامیکی دفتری به دلیل نادیده انگاری متغیرهای پویای میدانی نظیر تشکیل سدهای آواری موقت، انباشت واریزه ها در پشت دهانه های باریک پل ها و دستکاری های کالبدی در بستر انحراف ملموسی با واقعیت های سیل گیری حوضه دارند؛ در حالی که حافظه جمعی ساکنان بومی واجد اطلاعاتی دقیق و آزموده شده از مسیرهای انحراف سیلاب و گلوگاه های بحرانی است. علاوه بر این، اصطکاک نهادی و فقدان یکپارچگی میان متولیان حفاظت آب و مراجع برنامه ریزی کالبدی، منجر به تشدید آسیب پذیری ساختاری و کاهش تاب آوری حوضه شده است.از منظر عدالت محیط زیستی، اعمال محدودیت های حفاظتی سخت گیرانه برای تامین منافع آب شرب کلان شهر، بدون ایجاد سازوکارهای جبران خدمات اکوسیستمی یا حق مشارکت رویه ای برای جوامع بالادست، احساس طردشدگی و بی عدالتی توزیعی را در حوضه نهادینه کرده است. در نهایت، این پژوهش مدل حکمرانی هیبریدی مبتنی بر «کثرت گرایی معرفتی»، هم تولیدی دانش، پیوند اسناد کالبدی با نقشه های پویای خطر، و استقرار نهاد یکپارچه حوضه آبریز جاجرود را به عنوان راهبردی بنیادین برای تحقق عدالت رویه ای و تاب آوری پایدار پیشنهاد می نماید.

کلیدواژه ها:

حکمرانی سیلاب ، عدالت محیط زیستی ، حوضه آبریز سد لتیان ، دانش بومی