واکاوی نظری پیوند عدالت فضایی و تاب آوری اکولوژیک در برنامه ریزی شهری پایدار

تحولات سریع اقلیمی و تشدید مخاطرات محیطی در قرن بیست ویکم، ضرورت بازتعریف پارادایم های برنامه ریزی شهری را بیش از پیش نمایان ساخته است. با این حال، غلبه رویکردهای تکنوکراتیک و کالبدی محور به مفهوم تاب آوری شهری، اغلب به غفلت از ابعاد عدالت اجتماعی انجامیده و بسترساز پدیده های ضدپایداری نظیر «اعیان سازی سبز» و «آپارتاید اقلیمی» شده است. هدف این پژوهش بنیادی–نظری، واکاوی انتقادی و سنتز مفهومی پیوند میان «عدالت فضایی» و «تاب آوری اکولوژیک» در راستای تدوین چارچوبی منسجم برای برنامه ریزی شهری پایدار است.روش شناسی پژوهش مبتنی بر «سنتز مفهومی و تحلیل انتقادی ادبیات» با واکاوی ده نظریه بنیادین (از جمله بوم شناسی سیاسی شهری، تاب آوری عادلانه، سامانه های اجتماعی-اکولوژیکی و حق به شهر) و پیشینه های معتبر داخلی و بین المللی استوار است. یافته های مطالعه نشان می دهد که تلاش برای ارتقای تاب آوری اکولوژیک بدون در نظر گرفتن شاخص های عدالت توزیعی (تخصیص عادلانه خدمات زیست محیطی)، عدالت رویه ای (مشارکت فراگیر در تصمیم گیری ها) و عدالت بازشناختی (به رسمیت شناسی جوامع محلی و دانش بومی)، به تعمیق نابرابری و بازتولید «پهنه های قربانی» در شهرها می انجامد. بر مبنای یافته ها، مدل مفهومی پژوهش با محوریت پارادایم «تاب آوری عادلانه» (Just Resilience) تدوین شد؛ مدلی که از طریق تلفیق ماتریس تقاطعی عدالت-تاب آوری با سازوکارهای تعدیل کننده ای نظیر پیوند سیاست های مسکن استطاعت پذیر با توسعه زیرساخت های سبز، طراحی انعطاف پذیر «امن-برای-شکست» (Safe-to-fail) و حکمرانی داده محور، مسیری کاربردی برای ایمن سازی متوازن شهرها ارائه می دهد.نتیجه گیری این پژوهش تصریح می کند که تاب آوری واقعی یک شهر بر مبنای توانمندی، ایمنی و شمول زیست محیطی آسیب پذیرترین و شکننده ترین محلات آن سنجیده می شود. این چارچوب نظری می تواند به عنوان راهنمایی سیاست گذارانه برای مدیران شهری و برنامه ریزان جهت تدوین اسناد توسعه شهری همه شمول و اقلیم پایه به کار رود.

کلیدواژه ها:

عدالت فضایی ، تاب آوری اکولوژیک ، تاب آوری عادلانه ، برنامه ریزی شهری پایدار.