مسئولیت کیفری ناشی از تصمیمات خودمختار سامانه های هوش مصنوعی با تاکید بر بازخوانی نظریه انتساب رفتار و تقصیر کیفری

گسترش سامانه های هوش مصنوعی خودمختار و ورود آن ها به فرایندهای تصمیم گیری موثر بر حقوق و منافع اشخاص، مبانی سنتی انتساب رفتار مجرمانه و احراز تقصیر کیفری را با چالش های مفهومی و اثباتی روبه رو ساخته است. مسئله محوری این پژوهش، تبیین حدود مسئولیت کیفری ناشی از تصمیمات الگوریتمی و بازخوانی رابطه میان فاعلیت، اراده، عنصر روانی و رابطه سببیت در چارچوب حقوق کیفری ایران است. هدف پژوهش، تحلیل ظرفیت قواعد عمومی مسئولیت کیفری برای ارزیابی رفتارهای زیان بار ناشی از سامانه های خودمختار و تعیین حدود انتساب مسئولیت به طراح، توسعه دهنده، بهره بردار و شخص حقوقی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با اتکا به مطالعات کتابخانه ای و بررسی منابع حقوقی، قوانین موضوعه و مبانی نظری مرتبط انجام شده است. در این بررسی، مواد ۱۴۰ و ۱۴۱ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، به ترتیب از حیث شرایط مسئولیت کیفری و اصل شخصی بودن آن، و مواد ۱۴۲ و ۱۴۳ همان قانون، از نگاه مسئولیت ناشی از رفتار دیگری و مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی، تحلیل شده اند. همچنین، مواد ۱۴۴ و ۱۴۵ و تبصره ماده ۱۴۵، در تبیین تمایز میان عنصر روانی جرایم عمدی و تقصیر در جرایم غیرعمدی، مبنای ارزیابی قرار گرفته اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که استقلال عملیاتی الگوریتم، به تنهایی، نه دلالت بر برخورداری سامانه از اراده کیفری دارد و نه برای انتساب مسئولیت به اشخاص مرتبط کافی است؛ بلکه احراز مسئولیت نیازمند شناسایی رفتار مشخص، تکلیف قانونی، قابلیت پیش بینی خطر، امکان اجتناب از نتیجه و رابطه سببیت است. افزون بر این، مواد ۴۹۲ و ۴۹۳ قانون مجازات اسلامی، در قلمرو قانونی خود، معیارهای استناد نتیجه و تاثیر فاصله زمانی بر تحقق جنایت را روشن می کنند. در نتیجه، پاسخ حقوق کیفری به تصمیمات خودمختار باید بر تفسیر منضبط اصول قانونی بودن و شخصی بودن مسئولیت، تفکیک نقش عوامل انسانی و فنی و احراز مستقل عناصر قانونی جرم استوار باشد؛ رویکردی که از مسئولیت تراشی بر پایه صرف وقوع زیان و نیز از نفی مسئولیت به بهانه پیچیدگی الگوریتم جلوگیری می کند.

کلیدواژه ها:

انتساب کیفری ، تقصیر کیفری ، رابطه سببیت ، هوش مصنوعی خودمختار.