بررسی تطبیقی منابع معرفت اخلاقی از دیدگاه شیخ طوسی و قاضی عبدالجبار معتزلی

این پژوهش به روش تطبیقی-تحلیلی، منابع معرفت اخلاقی را در دیدگاه شیخ طوسی و قاضی عبدالجبار ، بررسی کرده است. هدف اصلی، واکاوی شباهت ها و تفاوت های آن ها در تبیین منابع معرفت اخلاقی (عقل، وحی، حس)، مفهوم حسن و قبح عقلی و نسبت عقل با نقل بوده است. نتایج تحقیق نشان می دهد که هر دو متفکر در مبانی کلان عقل گرایی اخلاقی هم داستانند؛ یعنی عقل را منبعی مستقل برای ادراک ارزش های اخلاقی می دانند، به عینیت و ذاتی بودن حسن و قبح باور دارند و وحی را مکمل و مبین عقل می شمارند. کانون اختلاف در حدود و مرجعیت این عقل است. قاضی عبدالجبار با رویکردی تاسیسی و خودمختار، عقل را به عنوان داور نهایی و بی واسطه حجیت شناسی معرفی می کند که حتی اعتبار نقل را منوط به تایید آن می سازد. در مقابل، شیخ طوسی در چارچوب مکتب امامیه، عقل را در درون یک منظومه به هم پیوسته متشکل از عقل، نقل و آموزه عصمت جای می دهد. در این الگوی عقل گرایی هدایت یافته، عقل با حفظ جایگاه بنیادین خود، هدایت نهایی را از طریق تفسیر معصوم از وحی دریافت می کند. این مطالعه تطبیقی، دو الگوی متمایز اما غنی از عقلانیت دینی را آشکار می سازد که می تواند در گفت وگوهای بین مذهبی و نیز مفاهمه با فلسفه اخلاق معاصر راهگشا باشد.

کلیدواژه ها:

معرفت شناسی اخلاق ، شیخ طوسی ، قاضی عبدالجبار ، عقل ، وحی ، حسن و قبح عقلی