نقد و تحلیل جامعه شناختی شعر «زمستان» مهدی اخوان ثالث

پژوهش حاضر با رویکرد نقد جامعه شناختی، به واکاوی شعر «زمستان» مهدی اخوان ثالث به مثابه سندی ادبی از بحران های اجتماعی-سیاسی ایران دهه های ۳۰ تا ۴۰ می پردازد. مسئله اصلی مقاله، غلبه خوانش های صوری و ساختاری بر مطالعات پیشین و کم توجهی به پیوندهای علی میان متن و بستر تاریخی-اجتماعی آن است؛ ازاین رو، جستار پیش رو می کوشد با تحلیلی لایه لایه نشان دهد چگونه «زمستان» تصویرگر خمود روابط انسانی، فروپاشی اعتماد جمعی و سازوکارهای انزوا در فضای استبداد است و در عین حال ظرفیت تبدیل شدن به فراخوانی برای همبستگی پنهان را دارد. چارچوب نظری تحقیق بر سه گانه هیپولیت تن (نژاد، محیط و لحظه تاریخی) استوار است که برای غنی سازی تبیین، با نظریه های جامعه شناختی معاصر از جمله: آنومی و بحران انسجام اجتماعی دورکیم در توضیح بی هنجاری و گسست پیوندها؛ نظارت پانوپتیکونی و داخلی سازی قدرت فوکو در تحلیل خودسانسوری و ترس فراگیر؛ سرمایه اجتماعی بوردیو در تبیین افول شبکه های حمایتی و اعتماد؛ انطباق مرتون، به ویژه عقب نشینی، در توضیح کناره گیری اجتماعی؛ مقاومت روزمره اسکات در فهم کنش های کوچک به مزله مقاومت فرهنگی و نیز ایده مخاطره اجتماعی اولریش بک در تفسیر محدود بودن افق آینده، ادغام شده است. روش پژوهش کیفی و تحلیلی-تفسیری است و داده ها از متن شعر و منابع تاریخی و پژوهشی گردآوری شده اند. نتایج نشان می دهد اخوان به مدد استعاره «زمستان» و با استفاده از تصاویر نمادین و زبان شعری خاص، چالش ها و وضعیت اجتماعی و فرهنگی اسف بار جامعه ایران دهه ۳۰ تا ۴۰ را به شیوه ای خلاقانه به تصویر کشیده و همزمان با بیان خفقان پساکودتا، امکان بازسازی پیوندهای اجتماعی از رهگذر مقاومت های روزمره را مد نظر قرار داده است.

کلیدواژه ها:

مهدی اخوان ثالث ، زمستان ، نقد جامعه شناختی ، نظریه های معاصر ، هیپولیت تن ، جورج ریتزر