دو منطق توجیه عصمت در مفاتیح الغیب و المیزان از کارکرد رسالت تا مرتبه وجودی نبی

این مقاله از پرسشی ساده اما تعیین کننده آغاز می شود: چرا فخر رازی دامنه عصمت انبیا را محدودتر از علامه طباطبایی ترسیم می کند؟ پاسخ شناخته شده، اختلاف را به نزاع حسن و قبح عقلی بازمی گرداند. این پاسخ بخشی از مسئله را روشن می کند، اما هنوز معلوم نمی سازد که هر یک از دو مفسر چرا مرز عصمت را درست در نقطه ای خاص قرار داده است. برای توضیح این تفاوت، میان دو شیوه توجیه عصمت تمایز می نهم: توجیه ابزاری و توجیه تقویمی. در خوانش پیشنهادی، رازی عصمت را بیش از هر چیز شرط ابلاغ مطمئن پیام می بیند؛ حال آن که طباطبایی آن را حاصل مرتبه وجودی و معرفتی نبی می داند. این تمایز با مقایسه آرای دو مفسر درباره عصمت پیش از بعثت، افعال و سیره پیامبر و تسری عصمت به امام سنجیده می شود و سپس در تفسیر آیات آغازین سوره عبس به کار می رود. نتیجه نشان می دهد که این دوگانه، بی آن که همه اختلاف ها را به یک علت فروبکاهد، منطق نهفته در شماری از تفاوت های پراکنده را آشکار می کند. درعین حال تفاوت مواضع رازی در آثار گوناگون و امکان توجیه های ترکیبی، ما را از تعمیم شتاب زده بازمی دارد.

کلیدواژه ها:

عصمت انبیا ، فخر رازی ، علامه طباطبایی ، مفاتیح الغیب ، المیزان ، حسن و قبح ، توجیه ابزاری