بازخوانی نسبت عقل و ایمان در اندیشه علامه طباطبایی (به مثابه پاسخی به بحران عقلانیت مدرن)

بحران عقلانیت مدرن، که در قالب فروکاست عقل به عقلانیت ابزاری و جدایی آن از غایت و معنا نمایان شده، یکی از ریشه های اصلی بحران معنویت در جهان معاصر است. این نوشتار با روش توصیفی تحلیلی، به بازخوانی نسبت عقل و وحی در اندیشه علامه سیدمحمدحسین طباطبایی، به ویژه در المیزان فی تفسیرالقرآن و نهایه الحکمه، می پردازد. از منظر علامه، عقل همان «نفس مدرک» انسان است که با قلب یعنی همان قوه دریافت کننده وحی پیوند دارد؛ ازاین رو عقل معنایی فراتر از صرف قوه استدلالی و برهانی می یابد و ظرفیت دریافت معرفت وحیانی را نیز دربرمی گیرد. ایشان حجیت عقل را به تنهایی برای هدایت کامل انسان به سوی سعادت کافی نمی داند و وحی را هادی نهایی انسان به سوی سعادت معرفی می کند؛ لازمه عنایت الهی آن است که آدمی به کمال وجودی خویش رهنمون شود و این رهنمونی نهایتا از طریق وحی محقق می شود. با این همه، علامه میان ظواهر دینی، حجت عقلی و درک شهودی/ معنوی تعارضی نمی بیند، بلکه این سه را طریق هایی هم راستا برای رسیدن به یک مقصد می شمارد؛ رویکردی که در تقابل با رویکردهای دوگانه انگارانه ای قرار می گیرد که عقل و وحی را در تعارض با یکدیگر می دانند. یافته پژوهش نشان می دهد که این الگوی همسویی سه طریقی شناخت، با تکیه بر حجیت عقل در عین نیازمندی آن به هدایت وحیانی، می تواند چارچوبی برای بازسازی نسبت میان عقلانیت و معنویت در جهان مدرن ارائه دهد.

کلیدواژه ها:

عقل ، ایمان ، علامه طباطبایی ، بحران عقلانیت مدرن ، کلام امامیه ، سعادت ، معرفت شهودی