تحلیل سیر تحول شرح نویسی بر نهج البلاغه در عصر صفویه

سنت شرح نویسی بر نهج­البلاغه، به­عنوان یکی از شاخص های پویایی و تحول اندیشه در تمدن اسلامی، در عصر صفویه (قرون دهم و یازدهم) شاهد یک تغییر و تحول بنیادین و تحول­آفرین بود. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و در چارچوب تاریخی، به واکاوی ویژگی های متمایز، عوامل موثر و کارکردهای نوین شرح نگاری در این مقطع تاریخی می پردازد. یافته­های تحقیق نشان می دهد که این دوره، در بستر استقرار دولت شیعی، با تحولی کارکردی در مواجهه با نهج البلاغه همراه است. با رسمیت یافتن زبان فارسی در حکومت صفویه، دو جریان موازی و درهم تنیده در رابطه با نهج البلاغه و شروح آن، شکل گرفت: نخست، جریان «عمومیت بخشی» از طریق ترجمه و فارسی نگاری شروح نهج البلاغه که این کتاب را از انحصار نخبگان خارج و به سوی عموم جامعه، تسری می داد. دوم و در لایه­ای عمیق تر، جریان «بازخوانی تخصصی» از نهج البلاغه، که آن را در دو حوزهه کلیدی، بازتعریف می کرد: الف) در گفتمان «سیاسی»، با تمرکز غالب بر عهدنامه مالک اشتر که به مثابه منشور عملی برای حکومت داری شیعی، تدوین و مورد بازخوانی قرار گرفت. ب) در گفتمان «حکمی- عرفانی» که تحت تاثیر عمیق مکتب فلسفی اصفهان، کلمات امیرالمومنین (ع) در نهج البلاغه به منبعی اصیل برای تاملات متافیزیکی و استشهاد در پیچیده ترین مباحث حکمی و فلسفی بدل شد. این مطالعه، نتیجه می گیرد که عصر صفوی، با ابداع رویکرد موضوعی و تثبیت کارکردهای سیاسی و حکمی برای نهج البلاغه، نقشی تاسیسی در شکل دهی به هویت این متن در دوران پس از خود، ایفا کرده است.

کلیدواژه ها:

نهج البلاغه ، شرح نویسی ، شرایط زمانی و مکانی ، فارسی نگاری ، عصر صفویه