تلاش نظری و مفهومپردازی برای ارائه یک چارچوب تحلیلی در حوزه فعالیتهای خیریهای نهادمند در ایران

در فرازوفرود تاریخ، انسان ایرانی به صورت فردی یا گروهی به فعالیت های عام المنفعه و خیرخواهانه اقدام کرده است و کنشهای خیریهای همواره در میان ایرانیان مورد استقبال بوده است، اما بیشتر این فعالیتها شکل نهادی، رسمی، شخصیت حقوقی و شناسنامه دار نداشته است. از این رو، مسئلهمندی پژوهش حاضر عبارت است از: فعالیت خیریهای نهادمند در ایران چه پیشینه، سیما و وضعیتی دارد و چگونه میتوان یک چارچوب تحلیلی درباره فعالیت خیریهای نهادمند در ایران را صورتبندی و مفهومپردازی کرد؟ با توجه به هدف پژوهش، از ترکیبی از چند روش و تکنیک و رویکرد پژوهشی (روش جامعهشناسی تاریخی، راهبرد پژوهشی استفهامی و مفهوم ایدهال تایپ ماکس وبر) استفاده شده است. فعالیت خیریهای در ایران؛ الف) از نظر انگیزه و فضای حاکم: ۱. سنتی (کسب ثواب)، ۲. جدید (توسعهگرا) و ۳. خیریه پورسانتی؛ ب) ماهیت: ۱. غیررسمی و ۲. رسمی؛ پ) راهبرد: ۱. اضطراری و ۲. غیراضطراری و ت) نحوه انجام کنش خیر: ۱. فردی، ۲. جمعی بوده است. در کل، اجرای فعالیت ها خیرخواهانه در ایران در قالب رسمی، نهادمند و شناسنامه‎دار، سابقهای بیش از یک قرن دارد و دارالعجزه تبریز و مشهد (۱۲۹۵) پیشگام نهادهای مدنی خیریهای در ایران هستند. با در نظر گرفتن دو متغیر الف) «امکان» یا «امتناع» مشارکت نهادمند در فعالیت خیریهای و ب) «وجود» یا «فقدان» زبانی برای انتقاد و مطالبهگری، میتوان چهار وضعیت ۱. «بیخیریهای»، ۲. «خیریهستایی»، ۳.«خیریهزدایی» و ۴. «خیریه مطالبهگر» را در حوزه کنشهای خیر ایرانیان صورت‎بندی و مفهومپردازی کرد و یک چارچوب تحلیلی درباره فعالیت خیریهای نهادمند در ایران با عنوان «دستی برای بخشیدن، زبانی برای مطالبهگری و نقدکردن» طراحی کرد.

کلیدواژه ها:

ایران ، خیر نهادمند ، بیخیریهای ، خیریهستایی ، خیریهزدایی و خیریه مطالبهگر