تحلیل رویکرد طراحی برای جداسازی و بازاستفاده در عناصر بتنی و مصالح عمرانی شهری با تاکید بر اقتصاد چرخشی ساخت وساز

صنعت ساخت و ساز یکی از مهم ترین مصرف کنندگان منابع طبیعی و تولیدکنندگان پسماند در جهان محسوب می شود و الگوی متعارف ساخت، بهره برداری و تخریب ساختمان ها، عمدتا بر یک مدل خطی مبتنی بر استخراج مواد اولیه، تولید مصالح، ساخت، مصرف و در نهایت تخریب و دفع استوار است. در این الگو، حتی هنگامی که یک ساختمان یا عنصر عمرانی از نظر سازه ای همچنان دارای ظرفیت بهره برداری است، ممکن است به دلیل فرسودگی عملکردی، تغییر کاربری، نوسازی شهری یا توسعه مجدد تخریب شود و بخش قابل توجهی از مواد و اجزای آن به پسماند تبدیل گردد. در چنین شرایطی، مفهوم «طراحی برای جداسازی» یا Design for Disassembly (DfD) به عنوان یکی از راهبردهای مهم اقتصاد چرخشی، تلاش می کند پایان عمر ساختمان را از مرحله ای صرفا تخریبی به مرحله ای قابل برنامه ریزی برای جداسازی، بازیابی، ارزیابی و استفاده مجدد از اجزای ساختمانی تبدیل کند (Guy & Ciarimboli, ۲۰۰۸; ISO, ۲۰۲۰).در میان مصالح ساختمانی، بتن به دلیل سهم بسیار بالای آن در ساخت و ساز شهری، جایگاه ویژه ای در این تحول دارد. با وجود آنکه بازیافت بتن و تبدیل آن به سنگدانه بازیافتی در سال های اخیر توسعه یافته است، این فرایند در مقایسه با استفاده مجدد مستقیم از عناصر سالم، سطح پایین تری از حفظ ارزش اولیه ماده را به همراه دارد. از این منظر، استفاده مجدد از قطعات و عناصر بتنی به جای خردکردن آنها می تواند در صورت وجود الزامات مناسب طراحی، اتصال، دوام، ارزیابی سازه ای و کنترل کیفیت، مسیر ارزشمندتری در اقتصاد چرخشی ایجاد کند (Pristerà et al., ۲۰۲۴; Ostapska et al., ۲۰۲۴).هدف مقاله حاضر، تحلیل ظرفیت رویکرد Design for Disassembly در عناصر بتنی و مصالح عمرانی شهری و شناسایی الزامات فنی، سازه ای، مدیریتی و اقتصادی لازم برای حرکت از «تخریب و بازیافت» به سمت «جداسازی و بازاستفاده» است. روش پژوهش، توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مرور نظام مند و هدفمند منابع علمی، استانداردها و مطالعات موردی بین المللی است. نتایج نشان می دهد که تحقق بازاستفاده مستقیم از عناصر بتنی صرفا به انتخاب یک نوع مصالح وابسته نیست، بلکه به مجموعه ای از تصمیمات هم زمان در زمینه نوع سیستم سازه ای، طراحی اتصالات برگشت پذیر، پیش ساختگی، دسترسی به اتصالات، قابلیت تعمیر و تعویض، مستندسازی، ارزیابی عملکرد و برنامه ریزی پایان عمر وابسته است. همچنین، انتقال از بازیافت به بازاستفاده می تواند ارزش فنی و اقتصادی بیشتری از عناصر ساختمانی حفظ کند، هرچند موانعی مانند عدم قطعیت در کیفیت عناصر بازیابی شده، فقدان نظام ارزیابی و صدور گواهی، محدودیت های آیین نامه ای و هزینه های جداسازی همچنان از چالش های اصلی این رویکرد هستند (Attia et al., ۲۰۲۴; Ostapska et al., ۲۰۲۴).

کلیدواژه ها:

طراحی برای جداسازی ، بازاستفاده ، بتن ، عناصر پیش ساخته ، اقتصاد چرخشی ، ساخت وساز چرخشی ، مصالح ساختمانی ، توسعه شهری پایدار.