تحلیل روایی داستان «گربه زاهد» در کلیله و دمنه بر اساس نظام های گفتمانی (کنشی، شوشی، تنشی و بوشی) با رویکرد دینی-اخلاقی

تحلیل روایی داستان «گربه زاهد» در کلیله و دمنه بر اساس نظام های گفتمانی (کنشی، شوشی، تنشی و بوشی) با رویکرد دینی-اخلاقی چکیده داستان «گربه زاهد» از کلیله و دمنه، یکی از تمثیل های اخلاقی در ادبیات فارسی است که به نقد زهدنمایی و ریاکاری در پوشش دین می پردازد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل روایی این داستان بر اساس چهار نظام گفتمانی (کنشی، شوشی، تنشی و بوشی) و با بهره گیری از رویکرد دینی-اخلاقی مستند به آیات قرآن انجام شده است. پرسش اصلی پژوهش آن است که این چهار نظام چگونه در تعامل با یکدیگر، لایه های معنایی داستان را می سازند و چه همخوانی با آموزه های قرآنی دارند. یافته های پژوهش نشان می دهد که داستان دارای ساختاری چندلایه است: نظام کنشی ساختار ظاهری (دعوای مالکیت و داوری خواهی) را شکل می دهد؛ نظام شوشی با خلق تصویر قدیس توسط گربه، ابزار اصلی فریب است؛ نظام تنشی با مدیریت عواطف از تردید تا امنیت کاذب، بستر را برای غافلگیری فراهم می کند؛ و نظام بوشی به تقابل "بودن ریاکارانه" گربه و "بودن غافلانه" کبک و خرگوش می پردازد. تحلیل دینی داستان با استناد به آیاتی از قرآن (نساء/۵۸، حجرات/۶، روم/۷، صف/۲-۳، بقره/۴۴، حج/۱۱ و منافقون/۴) نشان می دهد که این تمثیل کهن، با مفاهیم قرآنی مانند لزوم تبین پیش از اعتماد، هشدار درباره فریب خوردن از ظاهر دینداران، نکوهش تناقض گفتار و کردار و ضرورت تشخیص ظاهر از باطن، همخوانی عمیقی دارد. نتیجه نهایی آنکه «گربه زاهد» هشداری جاودان درباره خطر زهدنمایی و ضرورت هوشیاری در برابر مدعیان دروغین دیانت است.

کلیدواژه ها:

کلیله و دمنه ، گربه زاهد ، نظام های گفتمانی ، تحلیل روایی ، نشانه-معناشناسی ، اخلاق قرآنی.