تحلیل تطبیقی الگوهای تصمیم گیری در حکایت های گلستان سعدی و قابوس نامه

تصمیم گیری از مهم ترین جنبه های رفتار انسانی است که در آن، فرد با توجه به موقعیت، اطلاعات موجود، ارزش ها، انگیزه ها و پیامدهای احتمالی، از میان گزینه های مختلف انتخاب می کند. ادبیات تعلیمی فارسی با بازنمایی موقعیت های اخلاقی، اجتماعی و سیاسی، زمینه ای ارزشمند برای بررسی شیوه های تصمیم گیری و نتایج آن ها فراهم می آورد. هدف پژوهش حاضر، تحلیل تطبیقی الگوهای تصمیم گیری در حکایت های منتخب گلستان سعدی و قابوس نامه عنصرالمعالی کیکاووس است. پژوهش با رویکرد کیفی و روش توصیفی تحلیلی انجام شده و داده های آن از مطالعه متن دو اثر و بررسی حکایت های مرتبط با انتخاب، مشورت، مصلحت اندیشی، شناخت موقعیت و پیامدهای تصمیم گردآوری شده است. در بخش نظری، از دیدگاه تصمیم گیری عقلانی و مفهوم محدودیت های تصمیم گیری برای صورت بندی چارچوب تحلیل استفاده می شود؛ در بخش متنی نیز حکایت های منتخب بر اساس زمینه تصمیم، عامل تصمیم گیرنده، معیار انتخاب، نقش اطلاعات و مشورت و پیامد تصمیم بررسی می شوند. تحلیل حکایت های گلستان نشان می دهد که سعدی در برخی روایت ها بر اهمیت سنجش انگیزه ها، توجه به مصلحت و پرهیز از تصمیم های مبتنی بر خشم یا خودخواهی تاکید می کند. در قابوس نامه نیز توصیه به شناخت توانایی ها، تناسب میان هدف و امکان عمل و توجه به تجربه، زمینه ای برای بررسی تصمیم سنجیده فراهم می آورد. مقایسه این دو اثر، در سطح حکایت های منتخب، نشان می دهد که هر دو متن تصمیم گیری را از پیامدهای اخلاقی و اجتماعی آن جدا نمی کنند؛ بااین حال، شیوه عرضه آموزه ها در گلستان بیشتر در قالب موقعیت داستانی و تقابل شخصیت ها و در قابوس نامه بیشتر در قالب اندرز و توصیه مستقیم قابل مشاهده است. این نتیجه ناظر بر نمونه های بررسی شده است و برای تعمیم آن به تمام حکایت های دو اثر، بررسی گسترده تری ضرورت دارد.

کلیدواژه ها:

تصمیم گیری ، گلستان سعدی ، قابوس نامه ، ادبیات تعلیمی ، خرد عملی ، مصلحت اندیشی ، تحلیل تطبیقی.