تحلیل چالش های مدیریت پسماند شهری و ارائه راهکارهای بهبود خدمات شهری؛ مطالعه موردی شهر خنداب

مدیریت پسماند شهری در شهرهای کوچک ایران به دلیل محدودیت منابع مالی، فرسودگی زیرساخت ها و مشارکت محدود شهروندان با چالش های جدی مواجه است؛ از این رو پژوهش حاضر با هدف تحلیل چالش های مدیریت پسماند شهری و ارائه راهکارهای بهبود خدمات شهری در شهر خنداب (استان مرکزی) انجام شد. از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد ترکیبی اکتشافی متوالی (کیفی-کمی) بود؛ داده های کیفی از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۱۸ خبره و ذی نفع کلیدی تا رسیدن به اشباع نظری و داده های کمی از طریق پرسشنامه محقق ساخته با نمونه ۳۶۴ نفری از شهروندان به روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای چندمرحله ای گردآوری شد و روایی و پایایی ابزار با روایی محتوایی، تحلیل عاملی تاییدی و آلفای کرونباخ (۸۷/۰) تایید گردید. مدل تحلیل بر پایه تلفیق نظریه های مدیریت پسماند، اقتصاد چرخشی، حکمرانی شهری، پایداری و رفتار برنامه ریزی شده طراحی شد و چالش ها در پنج بعد ساختاری-نهادی، مالی-اقتصادی، فنی-زیرساختی، اجتماعی-رفتاری و زیست محیطی-بهداشتی دسته بندی شدند؛ داده های کیفی با تحلیل مضمون شش گامی و نرم افزار MAXQDA و داده های کمی با آمار توصیفی و استنباطی (تی تک نمونه ای، همبستگی پیرسون و مدل سازی معادلات ساختاری با PLS) در SPSS و SmartPLS تحلیل شد و اولویت بندی چالش ها با تکنیک AHP و ماتریس اهمیت-عملکرد و تدوین راهکارها با تحلیل SWOT انجام گرفت. یافته ها نشان داد که بعد مالی-اقتصادی (وزن ۲۹۱/۰) و پس از آن بعد فنی-زیرساختی (۲۴۷/۰) بالاترین اولویت چالش را دارند؛ سرانه تولید پسماند ۷۱/۰ کیلوگرم در روز با ترکیب ۳/۶۲ درصد مواد آلی، جمع آوری ۱۰۰ درصد مخلوط، ناوگان فرسوده با میانگین سن ۵/۱۴ سال، نرخ بازیافت تنها ۷/۳ درصد و دفع غیربهداشتی، ویژگی های وضعیت موجود بودند و تنها ۶/۲۳ درصد شهروندان به طور منظم در تفکیک مشارکت داشتند که دسترسی به زیرساخت تفکیک (β = ۳۸۴/۰)، اعتماد به شهرداری (β = ۲۹۷/۰) و آگاهی زیست محیطی (β = ۲۴۱/۰) قوی ترین پیش بینی کننده های مشارکت بودند (R² = ۵۶۳/۰)؛ بر این اساس راهکارهای عملیاتی در سه بازه کوتاه مدت (پایلوت تفکیک، نوسازی ناوگان، آموزش چهره به چهره)، میان مدت (واحد کمپوست مقیاس کوچک، ساماندهی محل دفن، ایستگاه انتقال) و بلندمدت (بازار مواد بازیافتی، مشارکت عمومی-خصوصی، برنامه راهبردی جامع) تدوین و اولویت بندی شد و نتایج بر ضرورت مداخله همزمان در ابعاد مالی، زیرساختی، نهادی و اجتماعی برای شکستن چرخه معیوب مدیریت پسماند و گذار به اقتصاد چرخشی تاکید می کند.

کلیدواژه ها:

مدیریت پسماند شهری ، خدمات شهری ، اقتصاد چرخشی ، تفکیک از مبدا ، مشارکت شهروندی ، شهر خنداب