بررسی چالش های آموزش مجازی برای معلمان و دانش آموزان و راهکارهای بهبود کیفیت یادگیری الکترونیکی

پژوهش حاضر با هدف بررسی چالش های آموزش مجازی برای معلمان و دانش آموزان و ارائه راهکارهای بهبود کیفیت یادگیری الکترونیکی انجام شده است. آموزش مجازی که در پی همه گیری کووید-۱۹ به یک ضرورت اجتناب ناپذیر در نظام های آموزشی سراسر جهان تبدیل شد، علیرغم مزایای بی شمار خود از جمله انعطاف پذیری زمانی و مکانی، دسترسی گسترده تر به منابع آموزشی و امکان یادگیری شخصی سازی شده، با چالش های متعدد و چندلایه ای برای معلمان، دانش آموزان و خانواده ها همراه بوده است. این چالش ها در بستر نظام آموزشی ایران، به دلیل ضعف زیرساخت های فناوری، کمبود آموزش های تخصصی، نابرابری های دیجیتال و cultural factors، ابعاد ویژه ای یافته است. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی، تجارب زیسته ۲۴ معلم (از مقاطع ابتدایی و متوسطه)، ۲۸ دانش آموز (از پایه های ششم تا دوازدهم)، ۱۶ والدین و ۸ کارشناس آموزشی از شهرهای تهران، اصفهان و یزد از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق و مشاهده ۲۰ جلسه کلاس مجازی واکاوی شد. در مرحله کمی، با روش توصیفی-پیمایشی، ۴۸۰ معلم و ۶۰۰ دانش آموز از مدارس سراسر کشور با استفاده از پرسشنامه های محقق ساخته مورد مطالعه قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه چالش های آموزش مجازی (با ۴۲ گویه در شش مولفه چالش های زیرساختی-فناورانه، چالش های آموزشی-محتوایی، چالش های روان شناختی-هیجانی، چالش های ارتباطی-تعاملی، چالش های مدیریتی-سازمانی و چالش های خانوادگی-اجتماعی)، پرسشنامه کیفیت یادگیری الکترونیکی (با ۲۸ گویه در چهار مولفه کیفیت طراحی آموزشی، کیفیت تعامل، کیفیت محتوا و کیفیت ارزشیابی) و پرسشنامه راهکارهای بهبود (با ۲۴ گویه) بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (بین ۸۶/۰ تا ۹۲/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و مدل سازی معادلات ساختاری در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی هفت مضمون اصلی شامل «شکاف دیجیتال: نابرابری در دسترسی»، «معلم در نقش مدیر فناوری: از تدریس تا پشتیبانی فنی»، «دانش آموز در تنهایی مجازی: فقدان تعامل و انگیزه»، «خستگی از صفحه نمایش و فرسودگی دیجیتال»، «والدین در نقش معلم دوم: فشار مضاعف»، «سکوت و گمنامی در کلاس مجازی» و «راهکارهای بهبود: از آموزش تا زیرساخت» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که مهم ترین چالش های آموزش مجازی از دیدگاه معلمان به ترتیب «کمبود آموزش تخصصی فناوری» (۸۲ درصد)، «ضعف زیرساخت اینترنت و تجهیزات» (۷۸ درصد)، «کاهش تعامل و مشارکت دانش آموزان» (۷۶ درصد) و «دشواری ارزشیابی و تضمین یادگیری» (۷۲ درصد) بود. از دیدگاه دانش آموزان، مهم ترین چالش ها «خستگی چشمی و جسمانی» (۸۰ درصد)، «کاهش تمرکز و انگیزه» (۷۷ درصد)، «فقدان تعامل با همسالان» (۷۴ درصد) و «دشواری درک مفاهیم انتزاعی» (۶۹ درصد) بود. تحلیل مسیرها نشان داد که کیفیت یادگیری الکترونیکی به طور معناداری تحت تاثیر چالش های زیرساختی (۴۸/۰-=β)، چالش های آموزشی (۴۲/۰-=β) و چالش های روان شناختی (۳۸/۰-=β) قرار دارد. بر اساس یافته ها، یک مدل جامع با پنج راهکار اصلی شامل «توانمندسازی معلمان در سواد دیجیتال»، «توسعه زیرساخت های فناوری و اینترنت»، «طراحی آموزشی تعاملی و مبتنی بر مشارکت»، «حمایت روان شناختی از معلمان، دانش آموزان و والدین» و «توسعه محتوای دیجیتال باکیفیت و بومی» ارائه شد. این پژوهش پیشنهاد می کند که برای بهبود کیفیت یادگیری الکترونیکی، باید هم زمان به ابعاد فناورانه، آموزشی، روان شناختی و اجتماعی توجه شود و رویکردی جامع، تدریجی و مبتنی بر شواهد اتخاذ گردد.

کلیدواژه ها:

آموزش مجازی ، یادگیری الکترونیکی ، چالش های معلمان ، چالش های دانش آموزان ، شکاف دیجیتال ، کیفیت یادگیری ، راهکارهای بهبود