عدالت آموزشی و سلامت روان: رابطه تبعیض ادراک شده با انگیزش تحصیلی در دانش آموزان مقطع متوسطه مناطق محروم

پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطه تبعیض ادراک شده با انگیزش تحصیلی در دانش آموزان مقطع متوسطه مناطق محروم، با نقش میانجی گر سلامت روان طراحی و اجرا شد. مدل مفهومی پژوهش بر تلفیق نظریه های عدالت آموزشی، خودتعیین گری و سلامت روان نوجوان استوار بود و تبعیض ادراک شده (با سه بعد تبعیض معلم، تبعیض همسالان و تبعیض ساختاری) به عنوان متغیر مستقل، سلامت روان (با سه مولفه بهزیستی روان شناختی، اضطراب تحصیلی و افسردگی) به عنوان متغیر میانجی و انگیزش تحصیلی (با سه بعد انگیزش درونی، انگیزش بیرونی خودمختار و کنترل شده) به عنوان متغیر وابسته در نظر گرفته شدند.این مطالعه از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، همبستگی از نوع مدل یابی معادلات ساختاری با رویکرد روش های ترکیبی تبیینی-متوالی بود. جامعه آماری شامل دانش آموزان متوسطه دوم مناطق محروم پنج استان کم برخوردار ایران بود و حجم نمونه کمی با روش خوشه ای چندمرحله ای ۶۰۰ نفر تعیین شد. داده ها با پرسشنامه های استاندارد تبعیض آموزشی نوجوانان، سلامت عمومی، بهزیستی روان شناختی ریف و مقیاس انگیزش تحصیلی والرند گردآوری و با آمار توصیفی، همبستگی پیرسون، رگرسیون چندگانه، مدل یابی معادلات ساختاری و بوت استرپ تحلیل شدند. در بخش کیفی، ۲۰ مصاحبه نیمه ساختاریافته با تحلیل مضمون براون و کلارک (۲۰۰۶) واکاوی گردید.یافته ها نشان دادند که تبعیض ادراک شده با انگیزش درونی رابطه منفی و معنادار (r = -۰.۴۷) و با انگیزش کنترل شده رابطه مثبت دارد و ابعاد سه گانه آن ۳۴٪ از واریانس انگیزش درونی را تبیین می کنند. سلامت روان نقش میانجی گر جزئی معناداری داشت (β = -۰.۲۳) و اضطراب تحصیلی قوی ترین مسیر واسطه ای بود. تبعیض معلم قوی ترین پیش بین کاهش انگیزش بود و اثرات تبعیض در دختران، پایه دوازدهم و مناطق روستایی دورافتاده شدیدتر مشاهده شد. تحلیل کیفی نیز مضامین تبعیض نهادینه شده، معلم به عنوان داور ناعادل، طرد همسالان، تخلیه روان شناختی و بی انگیزگی آموخته شده را آشکار ساخت.

کلیدواژه ها:

عدالت آموزشی ، تبعیض ادراک شده ، انگیزش تحصیلی ، سلامت روان ، مناطق محروم ، دانش آموزان متوسطه