نور در قفس، دشت گشوده: تحلیل استعاره ی مفهومی محصوریت، حرکت و مرگ میرایی در شعر فروغ فرخزاد

دهه های میانی سده ی بیستم، چرخشی قاطع در شعر نوی فارسی به وجود آورد و از پر مطالعه ترین نمونه های این تحول، پنج مجموعه ای است که فروغ فرخزاد در طول حیاتش منتشر کرد. با این حال، کاوش های شناختی-زبان شناختی شعر او تاکنون پراکنده بوده اند؛ نمونه های مجزای مطالعات موردی درباره ی تک شعر یا تک حوزه ی مفهومی غالب اند و الگوهای کلان بین مجموعه ای چنان که باید ترسیم نشده اند. مقاله ی حاضر برای پر کردن این شکاف، معماری استعاری منسجمی را شناسایی می کند که در پنج مجموعه ی فرخزاد جریان دارد و حول سه حوزه ی مفهومی درهم تنیده سامان یافته است: محصوریت فضایی، حرکت جسم مند و مرگ میرایی. تحلیل در چارچوب نظریه ی استعاره ی مفهومی انجام شده و در جاهایی که تصویرگری پیچیده تر آخرین مجموعه ایجاب می کند، با نظریه ی آمیختگی مفهومی تکمیل می شود. خوانش دقیق کیفی و هدف مند اشعاری از گستره ی آثار منتشرشده، عبارت های زبانی را بر پایه ی حوزه ی مبدا طبقه بندی می کند و آن ها را با یافته های تجربی پیشین درباره ی شعر او می سنجد. سه الگو از این خوانش برمی خیزد: طرحواره ی تکرارشونده ی «محصوریت، دربردارندگی است» که تصویرگری معماری شعر او را سامان می دهد؛ جهت گیری «حرکت، هستی است» که زیربنای بازنمایی سکون و پرواز است؛ و مجموعه ای از نگاشت های «مرگ» و «زندگی» که در آخرین مجموعه ی پس از مرگ منتشرشده، به طور فزاینده ای آمیخته و بی ثبات می شوند. این سه حوزه در مجموع می توانند به جای سه دلمشغولی موضوعی بی ربط، یک نظام استعاری یگانه و در حال تکوین به شمار آیند؛ خوانشی که الگویی کاری برای ردیابی پیوستگی مفهومی در یک کلیت شعری در حال تحول به دست می دهد.

کلیدواژه ها:

نظریه ی استعاره ی مفهومی ، نظریه ی آمیختگی مفهومی ، فروغ فرخزاد ، شعر نوی فارسی ، بوطیقای شناختی ، شناخت فضایی.