بازتاب مذهب شیعی در آثار شاعران ادبیات فارسی

ادبیات فارسی از آغاز شکل گیری خود تاکنون، پیوندی عمیق با دین، معنویت و باورهای مذهبی داشته است و در این میان، مذهب شیعی جایگاهی برجسته و تاثیرگذار در شعر فارسی یافته است.شاعران فارسی زبان در دوره های مختلف، به ویژه از قرن های میانه به بعد، مضامین شیعی را در قالب های گوناگون چون مدح اهل بیت(ع)، مرثیه، منقبت، حماسه ی دینی، مناجات و احتجاج مذهبی بازتاب داده اند (زرین کوب، ۱۳۷۳: ۴۵).این بازتاب نه تنها نشان دهنده ی باور شخصی شاعران است، بلکه در بسیاری موارد، بازتابی از زمینه های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی عصر آنان نیز به شمار می آید (شفیعی کدکنی، ۱۳۸۶: ۱۱۲).از همین رو، بررسی حضور مذهب شیعی در آثار شاعران فارسی، ابزاری مهم برای شناخت تاریخ فرهنگی و هویتی ایران محسوب می شود.در سده های نخستین، شعر فارسی بیشتر در محیط هایی شکل گرفت که فضای فکری آن ها آمیزه ای از تصوف، سنت های ایرانی و آموزه های اسلامی بود.در این دوره، گرچه شعر شیعی به معنای متاخر و صریح آن هنوز گسترده نشده بود، اما نشانه های محبت به اهل بیت(ع) و ارادت به امام علی(ع) در آثار برخی شاعران دیده می شود (صفا، ۱۳۷۸: ۲۱۰).شاعرانی چون کسایی مروزی از نخستین چهره هایی هستند که نام و یاد اهل بیت(ع) را به صورت آشکار در شعر فارسی وارد کردند.کسایی با بهره گیری از زبان دینی و تعلیمی، زمینه را برای گسترش شعر مذهبی در ادب فارسی فراهم ساخت (زرین کوب، ۱۳۷۳: ۸۸).در دوره ی غزنوی و سلجوقی، با وجود غلبه ی سیاست های رسمی غیرشیعی، باز هم در شعر فارسی رگه هایی از محبت به خاندان پیامبر(ص) دیده می شود.چهره هایی مانند سنایی غزنوی با ترکیب عرفان و دین ورزی، مفاهیم مرتبط با ولایت، محبت علوی و نقد ریاکاری دینی را در شعر خود برجسته کردند (شفیعی کدکنی، ۱۳۸۶: ۱۴۱).سنایی را می توان از پیشگامان شعر حکمی مذهبی دانست که شعر را به رسانه ای برای انتقال معارف دینی تبدیل کرد.در آثار او، ستایش پیامبر(ص)، اهل بیت(ع) و تاکید بر اخلاق دینی، از عناصر اصلی اندیشه ی شعری به شمار می آید (صفا، ۱۳۷۸: ۲۶۵).

کلیدواژه ها:

شاعران ، مذهب ، ادبیات فارسی ، فرهنگ ، تمدن