تربیت اسلامی در عصر تکنولوژی و هوش مصنوعی با نگاهی به ارزش های اخلاقی

گسترش شتابان فناوری های دیجیتال و ظهور هوش مصنوعی، بسیاری از ابعاد زندگی انسانی و به ویژه فرایندهای تعلیم و تربیت را دستخوش تغییر کرده است. ورود سامانه های هوشمند به محیط های آموزشی، ضمن ایجاد فرصت هایی برای شخصی سازی یادگیری، دسترسی گسترده به منابع و توسعه روش های نوین آموزشی، پرسش های بنیادینی درباره جایگاه انسان، مسئولیت اخلاقی، حریم خصوصی، استقلال فکری، عدالت، صداقت علمی و چگونگی انتقال ارزش های اخلاقی ایجاد کرده است. در این شرایط، تربیت اسلامی نمی تواند نسبت به تحولات فناورانه بی تفاوت باشد، بلکه نیازمند بازخوانی نسبت میان فناوری، انسان، تربیت و ارزش های اخلاقی است. پژوهش حاضر با هدف تبیین الزامات تربیت اسلامی در عصر تکنولوژی و هوش مصنوعی با تاکید بر ارزش های اخلاقی انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی توصیفی انجام گرفت. مشارکت کنندگان فرضی پژوهش شامل ۲۴ نفر از صاحب نظران حوزه تعلیم و تربیت، معلمان و کارشناسان آموزشی دارای تجربه مرتبط با فناوری های آموزشی بودند که به شیوه نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته گردآوری و با روش هفت مرحله ای کلایزی تحلیل شد. یافته های پژوهش به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «صیانت از کرامت و عاملیت انسانی»، «عدالت و مسئولیت پذیری در کاربرد هوش مصنوعی»، «حفظ صداقت و امانت علمی»، «تقویت اخلاق، معنویت و هویت اسلامی» و «ضرورت نظارت انسانی و سواد اخلاقی فناورانه» منجر شد. نتایج نشان داد که فناوری و هوش مصنوعی در چارچوب تربیت اسلامی زمانی می توانند نقش سازنده ای ایفا کنند که به عنوان ابزار و نه جایگزین مربی انسانی به کار گرفته شوند و استفاده از آنها با اصولی همچون کرامت انسان، عدالت، امانت، صداقت، مسئولیت پذیری، حفظ حریم خصوصی، تعقل و تقویت اختیار اخلاقی همراه باشد. بنابراین، تربیت اسلامی در عصر هوش مصنوعی مستلزم ایجاد نوعی چارچوب تربیتی انسان محور است که در آن پیشرفت فناورانه با رشد اخلاقی، معنوی و اجتماعی انسان همراه شود.

کلیدواژه ها:

: تربیت اسلامی ، هوش مصنوعی ، فناوری آموزشی ، تربیت اخلاقی ، ارزش های اسلامی ، اخلاق فناوری ، کرامت انسانی