عدالت آموزشی و سوگیری الگوریتمی در ارزشیابی مبتنی بر هوش مصنوعی مولد: پیامدها برای دانش آموزان و معلمان

چکیدهپژوهش حاضر با هدف تبیین رابطه میان عدالت آموزشی و سوگیری الگوریتمی در ارزشیابی مبتنی بر هوش مصنوعی مولد و بررسی پیامدهای آن برای دانش آموزان و معلمان طراحی و اجرا شد؛ مسئله اصلی این بود که نظام های ارزشیابی هوشمند، در صورت عدم توجه به عدالت آموزشی، ممکن است نابرابری های موجود را بازتولید یا تشدید کنند و فرصت های یادگیری برابر را برای همه دانش آموزان به خطر بیندازند، بنابراین چارچوب مفهومی یکپارچه ای بر پایه تلفیق سه نظریه بنیادین عدالت آموزشی (توزیعی، رویه ای و تعاملی)، سوگیری الگوریتمی و کنشگری معلم تدوین شد که چهار بعد اصلی عدالت توزیعی در ارزشیابی هوشمند، عدالت رویه ای، عدالت تعاملی و کنشگری معلم همراه با سواد الگوریتمی را در بر می گیرد. از نظر روش شناختی، پژوهش از نوع کیفی با رویکرد انتقادی–تفسیری و راهبرد تحلیل محتوای جهت دار و تحلیل مضمون است؛ داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با معلمان و متخصصان فناوری آموزشی، گروه های کانونی با دانش آموزان، و تحلیل اسناد و سیاست نامه های آموزشی گردآوری شد، نمونه گیری به صورت هدفمند و با حداکثر تنوع انجام گرفت و حجم نمونه بر اساس اصل اشباع نظری تعیین گردید، و تحلیل داده ها طی شش مرحله شامل پیاده سازی، مطالعه مکرر، کدگذاری اولیه (استقرایی و قیاسی)، جستجوی مضامین، تدوین شبکه مضامین و گزارش نهایی انجام شد و برای تامین اعتبار از چهار معیار لینکلن و گوبا (اعتبار درونی، قابلیت انتقال، قابلیت اتکا و قابلیت تایید) و مثلث سازی منابع، روش ها و پژوهشگران استفاده گردید. نتایج پژوهش نشان داد که سوگیری الگوریتمی از تعامل سه منبع داده ای، طراحی و زمینه ای شکل می گیرد و از طریق چهار سازوکار توزیع نابرابر کیفیت ارزشیابی، عدم شفافیت رویه ای، تضعیف رابطه انسانی و کاهش توان نظارتی معلمان عمل می کند؛ این سوگیری پیامدهای منفی برای دانش آموزان در سه سطح شناختی (محدودیت فرصت های یادگیری)، انگیزشی (کاهش خودکارآمدی) و هویتی (تقویت کلیشه های منفی) به همراه دارد و برای معلمان به افزایش بار نظارتی، تعارضات نقش، فشار روانی و نیاز به مهارت های جدید منجر می شود. بر این اساس، مقابله با سوگیری الگوریتمی مستلزم مداخله همزمان در چهار سطح طراحی عدالت محور الگوریتم ها، شفافیت و پاسخگویی رویه ای، حفظ رابطه انسانی و تنوع فرهنگی، و توانمندسازی معلمان است و یافته ها بر ضرورت تدوین چارچوب های نظارتی عدالت محور، مشارکت ذی نفعان در طراحی نظام های ارزشیابی هوشمند و گنجاندن سواد الگوریتمی در برنامه های تربیت معلم تاکید می کند.