نقش عوامل اجتماعی و هیجانی در انگیزه یادگیرنده: مرور نظام مند بر تعاملات چندسطحی

انگیزه یادگیری، نیروی محرکه بنیادین در فرآیند آموزش و پیشرفت تحصیلی است که ماهیتی چندبعدی داشته و به شدت از بافت اجتماعی و حالات هیجانی یادگیرنده تاثیر می پذیرد. پژوهش حاضر با هدف مرور نظام مند و تبیین نقش عوامل اجتماعی و هیجانی و تعامل دیالکتیکی آنها بر انگیزه یادگیرنده انجام شده است. این مطالعه از نوع مرور نظام مند و سنتز کیفی است که با جستجوی نظام مند در پایگاه های داده معتبر داخلی (مگیران، نورمگز، علم نت) و خارجی (Scopus، Web of Science،ERIC) در بازه زمانی ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۴ انجام شد. از میان ۳۸۷ مقاله اولیه، پس از اعمال معیارهای ورود و خروج و ارزیابی کیفیت با چک لیست CAST، تعداد ۴۷ مقاله (۲۵ فارسی و ۲۲ انگلیسی) برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. داده ها با استفاده از روش تحلیل محتوای جهت دار و کدگذاری باز و محوری مورد سنتز قرار گرفتند. نتایج نشان داد عوامل اجتماعی شامل خانواده (سبک فرزندپروری مقتدرانه، مشارکت تحصیلی، سرمایه فرهنگی)، همسالان (هنجارهای گروهی، مقایسه اجتماعی، پذیرش/طرد)، معلم و جو کلاس (حمایت از خودمختاری، بازخورد شایستگی بخش، روابط مراقبتی) و طراحی محیط فیزیکی بر انگیزه تاثیر می گذارند. این تاثیرات از طریق ارضای یا تهدید نیازهای بنیادین روان شناختی (خودمختاری، شایستگی، دلبستگی) و شکل دهی به ارزیابی های کنترل و ارزش اعمال می شوند. در بعد هیجانی، هیجانات مثبت فعال کننده (لذت، امید، غرور) به عنوان مشعل های انگیزه درونی و هیجانات منفی (اضطراب، شرم، خستگی، ناامیدی) به عنوان ترمزهای انگیزه عمل می کنند. مهم ترین یافته، وجود تعامل دیالکتیکی میان این دو دسته عوامل است؛ به گونه ای که عوامل اجتماعی بستر تجربه هیجانات را فراهم کرده و هیجانات، ادراک و پاسخ به عوامل اجتماعی را فیلتر می کنند. همچنین نقش متغیرهای تعدیل گر فرهنگ، سن، جنسیت، مهارت های تنظیم هیجان و فناوری های نوین در این رابطه تایید شد. به ویژه، فناوری های نوین آموزشی به عنوان بستری جدید، هم فرصت هایی برای ایجاد حس تعلق و هم تهدیدهایی مانند انزوا و خستگی دیجیتال ایجاد می کنند که می توانند مسیرهای سنتی تاثیر عوامل اجتماعی بر هیجانات را دگرگون سازند. انگیزه یادگیری نه یک پدیده صرفا درون فردی، بلکه برساختی اجتماعی-هیجانی است که در شبکه روابط و بستر احساسات شکل می گیرد. پیشنهاد می شود نظام های آموزشی با طراحی برنامه های یکپارچه مهارت های اجتماعی-هیجانی، توانمندسازی معلمان در ایجاد جو حمایت از خودمختاری، و آموزش خانواده ها، زمینه را برای شکوفایی انگیزه درونی و خودتنظیمی یادگیرندگان فراهم آورند.

کلیدواژه ها:

انگیزه یادگیری ، عوامل اجتماعی ، هیجانات تحصیلی ، تعاملات کلاسی ، نظریه خودتعیین گری ، یادگیرنده.