جایگاه انسان در قرآن کریم: تحلیل ارزش ها و ضد ارزش ها با تاکید بر ایمان و مقام خلیفهاللهی

انسان در جهان بینی اسلامی جایگاهی دوگانه و شگفت انگیز دارد. قرآن کریم از یک سو او را با عالی ترین مدح ها ستوده و از سوی دیگر با شدیدترین مذمت ها نکوهیده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد کتابخانه ای، به بررسی جایگاه انسان در قرآن کریم می پردازد و تحلیل می کند که چگونه ارزش های وجودی و رفتاری انسان، در نسبت با ایمان و مقام خلیفهاللهی معنا می یابند. یافته های پژوهش نشان می دهد که انسان از نظر قرآن موجودی است با کرامت ذاتی و ظرفیت علمی نامحدود، که به عنوان خلیفه خدا در زمین برگزیده شده است (بقره: ۳۰؛ انعام: ۱۶۵). با این حال، همین موجود می تواند به «اسفل سافلین» سقوط کند (تین: ۵). شرط اصلی فعلیت بخشی به کمالات بالقوه انسان، ایمان است (مطهری، ۱۳۷۸، ج۲، ص ۲۶۷-۲۷۵). انسان به علاوه ایمان، دارنده همه کمالات انسانی است و انسان منهای ایمان، از حیوان پست تر است (اعراف: ۱۷۹). این پژوهش همچنین نشان می دهد که کرامت انسان یک امر ذاتی و غیرقابل انفکاک است (اسراء: ۷۰)، اما فعلیت یافتن آن در گرو ایمان و عمل صالح است (عصر: ۱-۳). مقام خلیفهاللهی نیز نه یک مقام قراردادی، بلکه یک مقام تکوینی و حقیقی است که تنها انسان کامل به آن نایل می شود (امام طخمینی، ۱۳۹۲، ص ۴۵؛ مصباح یزدی، ۱۳۸۸، ص ۸۹).