معلمان و استفاده از هوش مصنوعی در آموزش، لزوم حفظ ملاحظات اخلاقی جهت فراگیران

گسترش شتابان هوش مصنوعی و به ویژه ظهور سامانه های هوش مصنوعی مولد، مناسبات سنتی میان معلم، فراگیر، محتوا و فرایند یادگیری را با دگرگونی های جدی مواجه کرده است. امروزه هوش مصنوعی می تواند در طراحی فعالیت های آموزشی، تولید و بازآرایی محتوا، ارائه بازخورد، شخصی سازی مسیر یادگیری، تولید پرسش، تحلیل عملکرد و پشتیبانی از تصمیم های آموزشی معلم به کار گرفته شود. با وجود این ظرفیت ها، ورود هوش مصنوعی به محیط آموزشی صرفا یک مسئله فناورانه نیست؛ بلکه موضوعی تربیتی، اخلاقی، حقوقی و اجتماعی نیز محسوب می شود. در چنین شرایطی، نقش معلم از انتقال دهنده صرف محتوا به طراح، ناظر، مفسر و داور تربیتی تعامل میان انسان و فناوری تغییر می یابد.پژوهش حاضر با رویکرد مروری تحلیلی و با استفاده از منابع علمی فارسی و انگلیسی، به بررسی الزامات اخلاقی استفاده معلمان از هوش مصنوعی با تمرکز بر حقوق، کرامت، استقلال و منافع فراگیران پرداخته است. تحلیل منابع نشان می دهد که مهم ترین ملاحظات اخلاقی در این زمینه شامل حفاظت از حریم خصوصی و داده های دانش آموزان، جلوگیری از تبعیض و سوگیری الگوریتمی، حفظ عاملیت و استقلال یادگیرنده، شفافیت در استفاده از سامانه های هوش مصنوعی، راستی آزمایی محتوای تولیدشده، رعایت مالکیت فکری، حفظ عدالت آموزشی، تناسب سنی ابزارها، جلوگیری از وابستگی شناختی و تضمین تداوم نقش و مسئولیت انسانی معلم است. همچنین شواهد نشان می دهد که مسئله اصلی، انتخاب میان «استفاده» یا «عدم استفاده» از هوش مصنوعی نیست، بلکه چگونگی طراحی و مدیریت استفاده از آن در چارچوب اهداف تربیتی است.یافته های این مطالعه نشان می دهد که استفاده اخلاقی از هوش مصنوعی در آموزش زمانی امکان پذیر است که فناوری در خدمت یادگیری و رشد انسانی قرار گیرد، نه اینکه فرایند تربیت را به تصمیم های ماشینی واگذار کند. در این چارچوب، معلم باید بتواند میان کارآمدی فناورانه و ملاحظات تربیتی تعادل برقرار کند و در هر مرحله، پیامدهای احتمالی استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی را برای دانش آموزان ارزیابی نماید. نتیجه کلی پژوهش بر ضرورت توسعه شایستگی اخلاقی و هوش مصنوعی معلمان، تدوین قواعد روشن مدرسه ای، آموزش سواد هوش مصنوعی به فراگیران، ایجاد سازوکارهای نظارت انسانی و طراحی سیاست های مبتنی بر حقوق کودک و کرامت انسانی تاکید دارد.