واکاوی نظری مفهوم دل زدگی زناشویی: سیر تحول، تعاریف و مدل های تبیینی

دل زدگی زناشویی به عنوان فرایندی فرسایشی و تدریجی از زوال پیوند عاطفی، جسمانی و شناختی، یکی از مهم ترین متغیرهای پیش بینی کننده تعارضات زوجی، طلاق عاطفی و فروپاشی نظام خانواده به شمار می رود. هدف از پژوهش مروری حاضر، واکاوی نظری مفهوم دل زدگی زناشویی، بررسی سیر تحول تاریخی آن، صورت بندی تعاریف مفهومی و ارزیابی انتقادی مدل های تبیینی مطرح در این حوزه بود. پژوهش حاضر از نوع مروری روایتی-تحلیلی است. تحلیل ادبیات نظری نشان داد که مفهوم دل زدگی زناشویی از دیدگاه های سنتی تک بعدی (صرفا خستگی جسمی یا روانی) به سمت الگوهای جامع نگر چندبعدی (فروپاشی سه گانه جسمانی، عاطفی و روانی) تکامل یافته است. همچنین، مهم ترین مدل های تبیینی شامل مدل فرسودگی پاینز (عدم برآورده شدن انتظارات آرمانی)، دیدگاه های شناختی-رفتاری (خطاهای شناختی و فرسایش تبادلات مثبت)، رویکرد دلبستگی (ناایمنی پیوندها و گسست پاسخ گویی هیجانی) و رویکرد سیستمی-ارتباطی (چرخه های معیوب تعاملی) مورد واکاوی قرار گرفتند. این مدل ها نشان می دهند که شکاف میان انتظارات واقع بینانه و آرمانی سازی زناشویی همراه با فقدان راهبردهای انطباقی، کاتالیزور اصلی وقوع دل زدگی است. در مجموع دل زدگی زناشویی پدیده ای چندعاملی و پویاست که فراتر از یک نارضایتی مقطعی عمل کرده و هسته پایداری روابط را متاثر می سازد. تلفیق دیدگاه های مبتنی بر دلبستگی و الگوهای شناختی، چارچوب مفهومی غنی تری را برای درک مکانیسم های بنیادین این پدیده فراهم می کند. این دستاوردها می تواند به عنوان مبنایی نظری برای زوج درمانگران، مشاوران خانواده و طراحان بسته های مداخله ای پیشگیرانه جهت بازسازی عواطف و ارتقای تاب آوری زناشویی مورد استفاده قرار گیرد.