تدوین مدل آموزش ریاضی مبتنی بر حل مسئله برای تقویت تفکر انتقادی دانش آموزان دبیرستانی

آموزش ریاضی در دوره دبیرستان زمانی می تواند به پرورش تفکر سطح بالا منجر شود که از انتقال مجموعه ای از قواعد، فرمول ها و روش های محاسباتی فراتر رود و دانش آموز را در موقعیت هایی قرار دهد که ناگزیر از فهم مسئله، تشخیص داده های مرتبط، تولید فرضیه، انتخاب راهبرد، بررسی اعتبار استدلال و بازنگری در نتیجه باشد. مسئله اصلی در بسیاری از محیط های آموزشی آن است که حل مسئله گاه به اجرای الگوریتم های از پیش تعیین شده تقلیل می یابد؛ درحالی که تفکر انتقادی نیازمند مواجهه با موقعیت هایی است که در آنها پاسخ، روش یا حتی صورت بندی مسئله بدیهی نیست. پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل آموزش ریاضی مبتنی بر حل مسئله برای تقویت تفکر انتقادی دانش آموزان دبیرستانی انجام شده است. روش پژوهش، مروری تحلیلی و مبتنی بر تحلیل و ترکیب منابع علمی معتبر فارسی و انگلیسی در حوزه آموزش ریاضی، حل مسئله، یادگیری مبتنی بر مسئله و تفکر انتقادی است. در این رویکرد، حل مسئله نه صرفا یک مهارت ریاضی، بلکه یک محیط شناختی برای شکل گیری فرایندهای تحلیل، استنباط، ارزیابی، تبیین و خودتنظیمی تلقی شده است. تحلیل منابع نشان می دهد که اثربخشی حل مسئله بر تفکر انتقادی به نحوه طراحی مسئله، میزان بازبودن موقعیت، کیفیت پرسش های معلم، فرصت مقایسه راهبردها، گفت وگوی ریاضی، توجه به خطا و بازاندیشی پس از حل وابسته است. بر این اساس، مدل پیشنهادی شامل مولفه های «موقعیت مسئله محور»، «فهم و صورت بندی مسئله»، «تولید و مقایسه راهبردها»، «استدلال و حل»، «ارزیابی و اعتبارسنجی»، «بازاندیشی و خودتنظیمی» و «تبیین و گفت وگوی ریاضی» است. در این مدل، نقش معلم از ارائه کننده مستقیم روش حل به طراح موقعیت، تسهیلگر استدلال و هدایت کننده بازاندیشی تغییر می یابد. یافته های مطالعات داخلی و خارجی نیز نشان می دهد میان حل مسئله ریاضی و مولفه های تفکر انتقادی ارتباط معناداری وجود دارد و رویکردهای مسئله محور، به ویژه هنگامی که با تعامل، داربست شناختی و بازخورد همراه شوند، ظرفیت مناسبی برای توسعه مهارت های تفکر سطح بالا دارند. نتیجه کلی آن است که برای تقویت تفکر انتقادی در آموزش ریاضی، مسئله باید از «تمرین برای رسیدن به پاسخ» به «موقعیت برای ساختن، دفاع کردن، ارزیابی و بازنگری در استدلال» تبدیل شود.