چالش های انتساب مسئولیت کیفری ناشی از دیپ فیک در حقوق ایران؛ با تاکید بر عنصر روانی، رابطه سببیت و ادله دیجیتال

گسترش فناوری های مبتنی بر هوش مصنوعی، به ویژه فناوری «جعل عمیق» یا دیپ فیک، شیوه تولید و بازتولید محتوای صوتی، تصویری و ویدئویی را دگرگون کرده است. دیپ فیک می تواند با ایجاد محتوایی بسیار نزدیک به واقعیت، زمینه ارتکاب رفتارهایی مانند جعل هویت، هتک حیثیت، نشر اکاذیب، نقض حریم خصوصی و فریب اشخاص را فراهم کند. مسئله اصلی پژوهش حاضر، بررسی چالش های انتساب مسئولیت کیفری به اشخاص دخیل در تولید یا انتشار محتوای دیپ فیک در حقوق ایران است. پرسش اصلی این است که در فقدان عنوان مجرمانه اختصاصی برای همه اشکال دیپ فیک، بر اساس چه مبانی و مقرراتی می توان مسئولیت کیفری مرتکب را احراز کرد و مهم ترین موانع اثبات آن چیست. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، قوانین کیفری، مقررات مرتبط با جرایم رایانه ای و منابع علمی انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که دیپ فیک به خودی خود و در همه موارد واجد وصف مجرمانه نیست و مسئولیت کیفری باید بر اساس رفتار مشخص مرتکب، عنوان قانونی جرم، عنصر مادی و عنصر روانی آن تعیین شود. در این میان، تشخیص قصد مجرمانه، احراز رابطه سببیت میان رفتار مرتکب و نتیجه زیان بار، شناسایی شخص واقعی پشت حساب ها و سامانه های دیجیتال و ارزیابی اصالت ادله الکترونیکی از مهم ترین چالش های انتساب مسئولیت کیفری محسوب می شوند. بررسی مقررات ایران نشان می دهد که برخی رفتارهای مرتبط با دیپ فیک، به ویژه تغییر یا تحریف صوت، تصویر یا فیلم دیگری و انتشار آن با شرایط مقرر قانونی، می تواند در چارچوب مقررات جرایم رایانه ای بررسی شود. با این حال، پیچیدگی های فنی و تنوع کاربردهای این فناوری، ضرورت تفسیر دقیق مقررات موجود و بررسی امکان تکمیل چارچوب قانونی را آشکار می کند.