بررسی نقش دبیر تاریخ در مدیریت تغییر نقش دانش آموز از دریافت کننده محتوا به مشارکت کننده در تولید دانش در دروس تاریخ

تحول در آموزش تاریخ زمانی معنا پیدا می کند که دانش آموز از موقعیت دریافت کننده منفعل اطلاعات تاریخی فاصله بگیرد و به کنشگری تبدیل شود که در فرایند پرسشگری، بررسی شواهد، مقایسه روایت ها، تفسیر اسناد، استدلال و صورت بندی روایت تاریخی مشارکت می کند. در چنین رویکردی، مسئله اصلی دیگر صرفا انتقال مجموعه ای از رویدادها، شخصیت ها، تاریخ ها و مفاهیم نیست، بلکه چگونگی شکل گیری فهم تاریخی و توانایی دانش آموز برای مواجهه عقلانی با شواهد و روایت های مربوط به گذشته اهمیت می یابد. مقاله حاضر با هدف بررسی نقش دبیر تاریخ در مدیریت این تغییر نقش، با رویکرد کتابخانه ای و تحلیل اسنادی تدوین شده است. در این مطالعه، ادبیات نظری تفکر تاریخی، استدلال تاریخی، یادگیری کاوشگرانه، یادگیری دانش آموزمحور و پژوهش های مرتبط با آموزش تاریخ در ایران و سایر کشورها بررسی و ترکیب شده است.تحلیل منابع نشان می دهد که تغییر نقش دانش آموز در کلاس تاریخ، به صورت خودکار و صرفا از طریق افزودن فعالیت های گروهی یا استفاده از اسناد تاریخی اتفاق نمی افتد؛ بلکه مستلزم تغییر در طراحی موقعیت یادگیری، نوع پرسش های دبیر، نحوه انتخاب و ارائه منابع، میزان واگذاری اختیار به دانش آموز، شیوه گفت وگو، بازخورددهی و ارزشیابی است. دبیر تاریخ در این فرایند از «منبع اصلی پاسخ ها» به «طراح موقعیت های معرفتی»، «تسهیلگر استدلال»، «تنظیم کننده سطح حمایت» و «ناظر بر کیفیت شواهد و استدلال» تبدیل می شود. در این الگو، دانش آموز نیز از حفظ کننده روایت آماده به پژوهشگر نوآموزی تبدیل می شود که باید درباره یک مسئله تاریخی سوال طرح کند، شواهد را بررسی نماید، میان منابع ارتباط برقرار کند، زمینه تاریخی را در نظر بگیرد و برای ادعای خود استدلال ارائه دهد.یافته های تحلیلی همچنین نشان می دهد که مشارکت در تولید دانش تاریخی به معنای آن نیست که دانش آموز به تنهایی و بدون اتکا به دانش تخصصی، تاریخ را از نو تولید کند. تولید دانش در سطح مدرسه بیشتر به معنای مشارکت در فرایند «ساختن فهم معتبر و مستدل از گذشته» است. از این منظر، دبیر باید میان آزادی فکری دانش آموز و ضرورت انضباط علمی تعادل ایجاد کند. ایجاد این تعادل، مستلزم آموزش صریح مهارت هایی همچون تشخیص اعتبار منبع، مقایسه شواهد، زمینه مند کردن رویدادها، تمایز میان واقعیت و تفسیر، توجه به دیدگاه های مختلف و دفاع استدلالی از یک ادعاست. بر این اساس، تغییر نقش دانش آموز در آموزش تاریخ بیش از آنکه یک تغییر روشی ساده باشد، نوعی بازطراحی رابطه میان محتوا، معلم، دانش آموز، منبع و ارزشیابی محسوب می شود.