بررسی نقش راهبردهای شناختی پیشرفته در توسعه مهارت های تفکر سطح بالا در دانش آموزان

تحولات شتابان علمی، فناورانه و اجتماعی موجب شده است که هدف آموزش مدرسه ای از انتقال و بازتولید اطلاعات فراتر رود و بر توانایی دانش آموزان برای تحلیل، استدلال، ارزیابی، حل مسئله، تصمیم گیری و تولید ایده های جدید تاکید بیشتری شود. در چنین شرایطی، راهبردهای شناختی پیشرفته به عنوان مجموعه ای از فرایندهای هدفمند برای سازمان دهی، پردازش عمیق، بازسازی و کاربرد دانش، اهمیت ویژه ای پیدا می کنند. این مقاله با هدف بررسی نقش راهبردهای شناختی پیشرفته در توسعه مهارت های تفکر سطح بالا در دانش آموزان و تبیین سازوکارهایی که از طریق آنها این راهبردها می توانند یادگیری عمیق و انتقال پذیر را تقویت کنند، انجام شده است. پژوهش حاضر از نوع مطالعه مروری تحلیلی و مبتنی بر بررسی منابع علمی فارسی و انگلیسی مرتبط با راهبردهای شناختی، فراشناخت، یادگیری خودتنظیم، حل مسئله، استدلال، تفکر انتقادی و یادگیری سطح بالا است. تحلیل منابع نشان می دهد که راهبردهایی همچون خودتوضیح دهی، پرسشگری مولد، خلاصه سازی تحلیلی، سازمان دهی و نقشه سازی مفهومی، مقایسه و تمایزگذاری، استدلال مبتنی بر شواهد، تمرین بازیابی، تولید مثال، حل مسئله چندمرحله ای و خودارزیابی می توانند دانش آموز را از دریافت کننده منفعل اطلاعات به پردازشگر فعال دانش تبدیل کنند. همچنین مشخص شد که اثرگذاری این راهبردها زمانی بیشتر می شود که به صورت صریح آموزش داده شوند، معلم نحوه استفاده از آنها را مدل سازی کند، فرصت تمرین تدریجی فراهم شود و دانش آموز درباره چرایی، زمان و چگونگی انتخاب هر راهبرد بازاندیشی کند. یافته های این مطالعه همچنین نشان می دهد که راهبردهای شناختی پیشرفته به تنهایی تضمین کننده تفکر سطح بالا نیستند؛ بلکه کیفیت طراحی تکلیف، دانش پیشین، میزان پیچیدگی محتوا، بازخورد معلم، فضای گفت وگویی کلاس و شیوه ارزشیابی در تبدیل راهبرد به عملکرد شناختی سطح بالا نقش تعیین کننده دارند. بر این اساس، توسعه تفکر سطح بالا نیازمند گذار از آموزش صرفا محتوایی به طراحی موقعیت هایی است که دانش آموز را وادار به توضیح، مقایسه، استدلال، ارزیابی و بازسازی دانش می کنند.