بررسی بازتعریف صلاحیت حرفه ای معلم در محیط های آموزشی مبتنی بر هوش مصنوعی و سامانه های مولد

گسترش هوش مصنوعی و ظهور سامانه های مولد، به ویژه مدل های زبانی بزرگ، محیط های آموزشی را با تغییری مواجه ساخته است که صرفا به ورود یک ابزار فناورانه جدید محدود نمی شود، بلکه به بازاندیشی در ماهیت نقش معلم، حدود مسئولیت حرفه ای او و مولفه های تشکیل دهنده صلاحیت حرفه ای می انجامد. در محیط آموزشی سنتی، بخش قابل توجهی از صلاحیت حرفه ای معلم بر دانش موضوعی، دانش روش تدریس، مدیریت کلاس، طراحی فعالیت های یادگیری، ارزشیابی و برقراری ارتباط تربیتی استوار بود؛ اما در محیط های مبتنی بر هوش مصنوعی، این مولفه ها با توانایی فهم عملکرد سامانه های هوشمند، ارزیابی انتقادی خروجی های تولیدشده، طراحی تعامل موثر انسان و ماشین، مدیریت داده و حریم خصوصی، تشخیص خطا و سوگیری، هدایت یادگیری دانش آموز در حضور عامل های هوشمند و حفظ عاملیت انسانی پیوند می خورند. مسئله اصلی پژوهش حاضر آن است که صلاحیت حرفه ای معلم در شرایطی که سامانه های مولد قادر به تولید متن، تصویر، طرح درس، سوال، بازخورد، توضیح مفهومی و حتی پیشنهادهای آموزشی هستند، چگونه باید بازتعریف شود. پژوهش حاضر با رویکرد مروری تحلیلی و با استفاده از منابع علمی و اسناد معتبر آموزشی، ابعاد این بازتعریف را بررسی کرده است. تحلیل منابع نشان می دهد که صلاحیت حرفه ای جدید معلم را نمی توان به «مهارت استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی» تقلیل داد. صلاحیت مورد نیاز، ساختاری چندبعدی است که از دانش فناورانه و سواد هوش مصنوعی آغاز می شود، اما به قضاوت تربیتی، ارزیابی اعتبار اطلاعات، اخلاق حرفه ای، طراحی آموزشی، سواد داده، مدیریت تعامل انسان هوش مصنوعی، توانایی نظارت بر فرایند تفکر دانش آموز و یادگیری حرفه ای مستمر امتداد می یابد. بر این اساس، معلم در محیط هوش مصنوعی نه حذف شده از فرایند آموزش است و نه صرفا کاربر یک فناوری؛ بلکه به طراح، ناظر، مفسر، اعتبارسنج و تصمیم گیرنده انسانی در یک اکوسیستم ترکیبی تبدیل می شود. یافته های تحلیلی همچنین نشان می دهد که بازتعریف صلاحیت حرفه ای باید از رویکرد ابزارمحور فاصله گرفته و بر توانایی معلم در تصمیم گیری مسئولانه درباره چرایی، زمان، حدود و پیامدهای استفاده از هوش مصنوعی متمرکز شود. چنین رویکردی می تواند ضمن بهره گیری از ظرفیت های سامانه های مولد، از واگذاری غیرنقادانه فرایندهای شناختی و تربیتی به ماشین جلوگیری کند.