تحلیل نقش فرهنگ اقامه نماز در ارتقای سرمایه اجتماعی و کارآمدی حکمرانی اسلامی در جمهوری اسلامی ایران

نماز در منظومه اسلامی صرفا یک رفتار عبادی فردی نیست، بلکه در صورت شکل گیری فرهنگ اقامه آن در سطح جامعه، می تواند با نظم بخشی به رفتار، تقویت مسئولیت پذیری، ایجاد تجربه های جمعی، توسعه ارتباطات اجتماعی و تقویت برخی هنجارهای اخلاقی، پیامدهایی فراتر از حوزه فردی داشته باشد. از این منظر، مسئله اصلی پژوهش حاضر، تحلیل نسبت میان فرهنگ اقامه نماز، سرمایه اجتماعی و کارآمدی حکمرانی اسلامی در جمهوری اسلامی ایران است. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از مطالعات کتابخانه ای و اسنادی انجام شده و در آن، یافته های پژوهش های فارسی مرتبط با دینداری، نماز، مسجد، سرمایه اجتماعی، مشارکت اجتماعی، اعتماد و حکمرانی بررسی و ترکیب شده است. یافته های حاصل از تحلیل منابع نشان می دهد که ظرفیت اجتماعی نماز بیش از آنکه به صرف انجام مناسک وابسته باشد، به کیفیت تبدیل تجربه عبادی به روابط اجتماعی، هنجارهای اخلاقی و مشارکت عمومی وابسته است. نماز جماعت و مسجد، در این میان، می توانند حلقه واسط میان تجربه دینی فرد و حیات اجتماعی باشند؛ زیرا تکرار حضور در فضای مشترک، امکان شناخت متقابل، شکل گیری ارتباطات، حمایت اجتماعی و مشارکت در فعالیت های جمعی را فراهم می کند. همچنین، سرمایه اجتماعی ایجادشده در شبکه های دینی در صورتی می تواند به عرصه عمومی منتقل شود که روابط درون گروهی به روابط فراگیر اجتماعی و مسئولیت عمومی پیوند بخورد. از سوی دیگر، سرمایه اجتماعی یکی از عوامل زمینه ساز تعامل موثر میان جامعه و نهادهای حکمرانی است و می تواند از طریق اعتماد، مشارکت و همکاری، هزینه های اجتماعی اجرای سیاست ها را کاهش دهد. بر مبنای تحلیل انجام شده، رابطه فرهنگ اقامه نماز و کارآمدی حکمرانی رابطه ای مستقیم و خودکار نیست؛ بلکه سرمایه اجتماعی، مشارکت، اعتماد و ظرفیت نهادهای دینی متغیرهای واسط این ارتباط هستند. بنابراین، فرهنگ اقامه نماز هنگامی می تواند به ارتقای کارآمدی حکمرانی اسلامی کمک کند که از سطح تکرار مناسک عبور کرده و در قالب اخلاق اجتماعی، خدمت عمومی، مسئولیت پذیری، اعتماد، مشارکت و حل مسائل جامعه ظهور یابد.