از «اعدوا» تا موشک؛ بازدارندگی در قرآن و حدیث و کاربست آن در توان دفاعی

بازدارندگی یکی از مفاهیم مهم در مطالعات امنیتی و راهبردی معاصر است که بر جلوگیری از اقدام خصمانه از طریق شکل دهی به محاسبات طرف مقابل استوار است. با وجود آنکه نظریه بازدارندگی در ادبیات روابط بین الملل عمدتا در بستر رقابت قدرت های بزرگ، سلاح های راهبردی و به ویژه عصر هسته ای صورت بندی شده است، ریشه های مفهومی آن را می توان در اندیشه های سیاسی، نظامی و دینی پیشامدرن نیز بررسی کرد. قرآن کریم در آیاتی مانند «واعدوا لهم ما استطعتم من قوه» بر ضرورت آمادگی و فراهم آوردن توان لازم برای مقابله با تهدید تاکید می کند و در ادامه، کارکرد این آمادگی را در ایجاد نوعی بازدارندگی نسبت به دشمن توضیح می دهد. مسئله اصلی پژوهش حاضر آن است که آیا می توان میان مفهوم قرآنی «اعداد» و نظریه مدرن بازدارندگی رابطه ای تحلیلی برقرار کرد و در صورت وجود چنین رابطه ای، این پیوند چه دلالتی برای فهم توان دفاعی معاصر، از جمله فناوری های موشکی، دارد.پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای انجام شده است. در این چارچوب، نخست مفاهیم قدرت، آمادگی، تهدید، بازدارندگی، دفاع و امنیت در قرآن و حدیث بررسی شده و سپس با مفاهیم اصلی نظریه بازدارندگی در مطالعات راهبردی مقایسه شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که «اعداد» در منطق قرآنی صرفا به معنای انباشت سلاح نیست، بلکه فرایندی مرکب از شناخت تهدید، ایجاد آمادگی، تقویت ظرفیت، ارسال پیام قدرت و جلوگیری از طمع دشمن است. از این منظر، توان دفاعی زمانی دارای کارکرد بازدارنده می شود که در کنار ظرفیت مادی، از اعتبار، قابلیت، انسجام، عقلانیت راهبردی و کنترل سیاسی برخوردار باشد. بنابراین، فناوری موشکی را نمی توان به صورت منفرد معادل بازدارندگی دانست؛ بلکه باید آن را یکی از اجزای منظومه ای گسترده تر از توان دفاعی و راهبردی تلقی کرد.تحلیل تطبیقی نشان می دهد که میان منطق «ترهبون به» در آیه قرآن و مفهوم «credibility» در نظریه بازدارندگی، نوعی همپوشانی کارکردی وجود دارد، اما این دو از نظر مبانی اخلاقی، غایت شناسی و حدود کاربرد یکسان نیستند. در نظریه مدرن بازدارندگی، مسئله اصلی تغییر محاسبه هزینه فایده طرف مقابل است؛ در حالی که در چارچوب قرآنی، قدرت دفاعی در منظومه ای قرار می گیرد که عدالت، وفای به عهد، دفاع در برابر تجاوز، پرهیز از تعدی و صلح پس از پذیرش طرف مقابل را نیز دربرمی گیرد. از این رو، کاربست مفهوم «اعدوا» در عصر فناوری های پیشرفته باید نه به عنوان توجیهی برای جنگ افروزی، بلکه به عنوان مبنایی برای ضرورت آمادگی مسئولانه، جلوگیری از محاسبه غلط دشمن و حفظ امنیت تفسیر شود.