بازخوانی مبانی فکری اقامه نماز در اندیشه و سیره عملی امام شهید با تاکید بر نسبت عبادت، انسان سازی و تمدن سازی اسلامی

نماز در منظومه معرفتی اسلام، صرفا یک تکلیف عبادی فردی نیست، بلکه می تواند به مثابه یکی از مهم ترین سازوکارهای تربیت انسان و شکل دهی به حیات اخلاقی و اجتماعی جامعه مورد مطالعه قرار گیرد. مسئله اساسی پژوهش حاضر، بازخوانی مبانی فکری اقامه نماز در اندیشه و سیره عملی امام شهید با تاکید بر نسبت میان عبادت، انسان سازی و تمدن سازی اسلامی است. هدف پژوهش، تبیین این مسئله است که چگونه نماز از سطح یک عمل عبادی فردی فراتر می رود و در فرایند شکل گیری شخصیت اخلاقی، مسئولیت اجتماعی و ظرفیت تمدن سازی انسان نقش ایفا می کند. پژوهش حاضر از نظر هدف، بنیادی و از نظر روش، کیفی و مبتنی بر تحلیل اسنادی و تحلیل مفهومی است. داده های پژوهش از طریق مطالعه آثار اصلی امام خمینی، به ویژه آداب الصلاه، سر الصلاه، شرح چهل حدیث و صحیفه امام و نیز آثار و پژوهش های مرتبط با تربیت دینی، جامعه شناسی دین و تمدن اسلامی گردآوری و تحلیل شده است. یافته ها نشان می دهد که در منظومه فکری مورد بررسی، نماز دارای سه سطح به هم پیوسته معرفتی، تربیتی و اجتماعی است. در سطح معرفتی، نماز انسان را به توحید و عبودیت متوجه می سازد؛ در سطح تربیتی، با تهذیب نفس، کنترل خودخواهی، تقویت اراده، ایجاد نظم درونی و پرورش تقوا به انسان سازی کمک می کند؛ و در سطح اجتماعی، از طریق جماعت، مسجد، نماز جمعه و شکل دهی به ارزش های مشترک، ظرفیت تقویت همبستگی و مسئولیت اجتماعی را ایجاد می کند. یافته مهم دیگر پژوهش، تمایز میان «ادای نماز» و «اقامه نماز» است؛ به این معنا که اقامه نماز صرفا به انجام صحیح یک مناسک فردی محدود نمی شود، بلکه تحقق آثار اخلاقی، تربیتی و اجتماعی نماز را نیز دربرمی گیرد. بر اساس یافته ها، رابطه نماز و تمدن سازی رابطه ای مستقیم و مکانیکی نیست، بلکه از مسیر انسان سازی و شکل گیری اخلاق اجتماعی تحقق می یابد. بر این اساس، می توان زنجیره مفهومی «توحید، عبودیت، نماز، تهذیب نفس، انسان اخلاقی، مسئولیت اجتماعی، عدالت و نهادسازی ارزشی» را به عنوان یکی از مسیرهای نظری پیوند عبادت با تمدن اسلامی پیشنهاد کرد. نتایج پژوهش نشان می دهد که بازخوانی معاصر اقامه نماز نیازمند عبور از رویکرد صرفا مناسکی و حرکت به سمت فهم تربیتی، اخلاقی، اجتماعی و تمدنی آن است.