بازتعریف اقامه نماز در عصر رسانه و هوش مصنوعی؛ ارائه الگوی تربیت دینی نسل دیجیتال در جامعه اسلامی

تحول شتابان فناوری های ارتباطی، رسانه های اجتماعی و هوش مصنوعی، محیط رشد و یادگیری نسل جدید را به طور بنیادین تغییر داده است. در این شرایط، تربیت دینی دیگر در انحصار خانواده، مدرسه و نهادهای رسمی دینی قرار ندارد و بخش مهمی از فرایند شکل گیری نگرش، هویت و رفتار دینی کودکان و نوجوانان در محیط های دیجیتال صورت می گیرد. ازاین رو، مسئله اقامه نماز در جامعه اسلامی نیازمند بازخوانی متناسب با اقتضائات نسل دیجیتال است. پژوهش حاضر با هدف بازتعریف اقامه نماز در عصر رسانه و هوش مصنوعی و ارائه الگویی برای تربیت دینی نسل دیجیتال انجام شده است. روش پژوهش کیفی و از نوع توصیفی تحلیلی با استفاده از مطالعه اسنادی و تحلیل محتوای منابع علمی، مبانی تربیت اسلامی، اسناد تحولی آموزش و پرورش و پژوهش های جدید حوزه دین دیجیتال و هوش مصنوعی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که در محیط دیجیتال، اقامه نماز نباید به انجام یک رفتار مناسکی تقلیل یابد، بلکه باید به عنوان فرایندی برای تکوین و تعالی هویت توحیدی، تقویت خودتنظیمی، معنابخشی به زندگی، پرورش اخلاق و مسئولیت اجتماعی فهم شود. مبانی نظری تحول بنیادین نیز تربیت را فرایندی برای تکوین و تعالی پیوسته هویت متربی بر اساس نظام معیار اسلامی و آماده سازی او برای تحقق آگاهانه و اختیاری مراتب حیات طیبه می داند (شورای عالی آموزش و پرورش، ۱۳۹۰). (حسین طالب زاده)یافته ها همچنین نشان داد که رسانه های دیجیتال می توانند هم زمان نقش فرصت و تهدید را در تربیت دینی ایفا کنند. از یک سو، دسترسی آسان به منابع دینی، آموزش تعاملی، روایت پردازی و ارتباط با اجتماعات دینی از ظرفیت های فضای دیجیتال است؛ از سوی دیگر، تکثر منابع، اطلاعات نادرست، نسبی گرایی، سطحی شدن معرفت دینی و کاهش مرجعیت منابع معتبر می تواند تربیت دینی را با چالش مواجه کند. مطالعات داخلی نیز نشان داده اند که فضای مجازی در ساحت تربیت دینی دانش آموزان دارای فرصت هایی مانند تقویت شناخت و ایمان و در عین حال تهدیدهایی همچون فروکاستن ارزش های دینی و ایجاد شکاف میان رفتار و آموزه های دینی است (برقی و همکاران، بی تا). (شبکه علمی ایران)از سوی دیگر، هوش مصنوعی با فراهم کردن امکان تولید، شخصی سازی و تعامل با محتوای آموزشی، ظرفیت جدیدی برای آموزش دینی ایجاد کرده است؛ اما استفاده تربیتی از آن مستلزم حفظ عاملیت انسانی، اعتبارسنجی محتوا، صیانت از حریم خصوصی و نظارت معلم و متخصص دینی است. چارچوب شایستگی هوش مصنوعی یونسکو نیز بر ذهنیت انسان محور، اخلاق هوش مصنوعی، دانش کاربردی، پداگوژی هوش مصنوعی و یادگیری حرفه ای معلمان تاکید دارد (Miao & Cukurova, ۲۰۲۴). (یونسکو)بر اساس ترکیب یافته های نظری، الگوی پیشنهادی پژوهش در پنج بعد شامل معرفت توحیدی، معناسازی نماز، هویت سازی دینی، سواد و اخلاق دیجیتال و کنش اجتماعی مومنانه شکل گرفت. نتیجه پژوهش نشان می دهد که آینده اقامه نماز در نسل دیجیتال، نه در تقابل با فناوری، بلکه در ایجاد رابطه ای انسان محور، اخلاقی و تربیتی میان نماز، رسانه، هوش مصنوعی، خانواده، مدرسه و نهادهای دینی قرار دارد.