بازآفرینی عمارت تلگرافخانه چابهار: الگویی برای حفاظت از میراث فرهنگی و توسعه اقتصاد خلاق در سواحل مکران

احیای ابنیه تاریخی به عنوان یکی از چالش های اساسی مدیریت شهری و میراث فرهنگی در ایران، همواره با دشواری های متعددی از جمله کمبود اعتبارات دولتی، نبود الگوهای مشارکتی کارآمد و گسست میان حفاظت کالبدی و نیازهای اجتماعی-اقتصادی جوامع محلی مواجه بوده است. در این میان، عمارت تاریخی تلگرافخانه چابهار به عنوان یکی از کهن ترین بناهای مدرن جنوب شرق ایران، نمونه ای شاخص از بازآفرینی شهری مبتنی بر مشارکت بخش خصوصی و رویکرد اقتصاد خلاق به شمار می آید. این بنای ارزشمند که در اواخر دوره قاجار توسط کمپانی هند شرقی با هدف رونق دریانوردی و برقراری ارتباط میان هند، چابهار، گوادر، جاسک و بندرعباس ساخته شده است ، در تاریخ ۱۸ شهریور سال ۱۳۷۷ با شماره ۲۱۱۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است . این بنا در سال ۱۴۰۱ به بخش خصوصی واگذار شد و با سرمایه گذاری بخش خصوصی و تحت نظارت میراث فرهنگی، مرمت و احیا گردید .مقاله حاضر با رویکردی میان رشته ای و با تکیه بر روش مطالعه موردی، به تحلیل فرآیند بازآفرینی این عمارت تاریخی می پردازد. وجه تمایز این پروژه در مقایسه با بسیاری از طرح های مرمتی مشابه، نگاه فراتر از حفاظت صرف کالبدی و تمرکز بر کارکرد اجتماعی-فرهنگی بناست. تغییر کاربری تلگرافخانه به مرکز فرهنگی-گردشگری، میزبانی از رویدادهای ادبی همچون شب های شعر و محافل ادبی، راه اندازی نمایشگاه دائمی صنایع دستی و غرفه لباس محلی، رستوران خوراکهای بومی و برگزاری آیین های ملی و محلی با حضور مخاطبان چندصد نفری، نشان دهنده موفقیت این الگو در پیوند میراث با زندگی روزمره جامعه است . این مجموعه تاریخی در مدت زمان کوتاهی مورد استقبال مردم، به ویژه هنرمندان و اهالی سینما قرار گرفته است .یافته های تحقیق نشان می دهد که عمارت تلگرافخانه چابهار توانسته است به عنوان یک «آزمایشگاه زنده» شهری، ضمن حفظ اصالت معماری و هویت تاریخی، بستری برای توانمندسازی اقتصادی جامعه محلی و تقویت سرمایه اجتماعی فراهم آورد. این پروژه به طور مستقیم برای ۲۶ نفر و به طور غیرمستقیم برای ۴۵ نفر از طریق تولید و عرضه صنایع دستی و پوشاک محلی اشتغال زایی ایجاد کرده است . استاندار سیستان و بلوچستان، منصور بیجار، این پروژه را «الگویی موفق برای احیای بناهای تاریخی با رویکرد اقتصادی و فرهنگی» توصیف کرده و بر ضرورت تداوم چنین طرح هایی در راستای برنامه های کلان توسعه سواحل مکران تاکید نموده است . بر این اساس، مقاله با ارائه چارچوب مفهومی بازآفرینی مشارکتی مبتنی بر توسعه صنایع خلاق و تبیین محله های فرهنگی در بافت های تاریخی ، به تبیین ابعاد مختلف این تجربه موفق پرداخته و در نهایت، پیشنهادهایی برای تعمیم این الگو به سایر بناهای متروکه در شهرهای ساحلی و تاریخی کشور ارائه می دهد. این پژوهش ضمن تاکید بر ضرورت حمایت از پژوهشگران جوان و ایده های خلاق، نشان می دهد که حفاظت از میراث فرهنگی، زمانی پایدار خواهد بود که با اقتصاد خلاق، توانمندسازی جوامع محلی و ارتقای کیفیت فضای شهری پیوند خورد.

کلیدواژه ها:

بازآفرینی شهری ، اقتصاد خلاق ، عمارت تلگرافخانه چابهار ، حفاظت از میراث فرهنگی ، گردشگری پایدار