فرصت ها و چالش های اخلاقی به کارگیری هوش مصنوعی در ارزشیابی تحصیلی: یک مرور نظام مند

گسترش سریع کاربردهای هوش مصنوعی در نظام های آموزشی، فرصت های تازه ای برای نوآوری در ارزشیابی تحصیلی پدید آورده و هم زمان پرسش های اخلاقی جدی درباره حریم خصوصی، عدالت و مسئولیت پذیری را مطرح کرده است. با وجود گسترش سریع پژوهش های بین المللی در این حوزه، پیشینه پژوهشی داخل ایران که به طور مشخص به فرصت ها و چالش های اخلاقی به کارگیری هوش مصنوعی در ارزشیابی تحصیلی بپردازد، همچنان محدود است. هدف پژوهش حاضر، مرور نظام مند شواهد پژوهشی داخلی و خارجی منتشرشده در بازه ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶ درباره فرصت ها و چالش های اخلاقی هوش مصنوعی در ارزشیابی تحصیلی است. برای این منظور، با پیروی از بیانیه PRISMA نسخه ۲۰۲۰، پایگاه های علمی ScienceDirect، Springer و ERIC و نیز پایگاه های علمی فارسی جست وجو شد و در نهایت بیست ودو مطالعه واجد شرایط وارد تحلیل تلفیقی شدند. یافته ها نشان می دهد چالش های اخلاقی هوش مصنوعی در ارزشیابی عمدتا حول محور نقض حریم خصوصی داده های دانش آموزان، سوگیری الگوریتمی و ابهام در مسئولیت پذیری متمرکز است، درحالی که فرصت های اصلی آن شامل افزایش سرعت و دقت نمره دهی و امکان ارائه بازخورد فوری و شخصی سازی شده است. بر پایه این یافته ها، یک مدل چالش ها، یک مدل فرصت ها و یک چارچوب اخلاقی پیشنهادی برای به کارگیری مسئولانه هوش مصنوعی در ارزشیابی تحصیلی متناسب با نظام آموزشی ایران ارائه شده است. نوآوری اصلی این مقاله، تدوین منشور اخلاقی هوش مصنوعی در ارزشیابی است که ویژگی های بومی نظام آموزشی ایران را در نظر می گیرد. یافته های این مرور می تواند مبنای سیاست گذاری آموزشی و طراحی دستورالعمل های اجرایی برای به کارگیری مسئولانه هوش مصنوعی در مدارس و دانشگاه های ایران قرار گیرد.