شناسایی و تحلیل معانی ثانوی فعل امر در سیاست نامه خواجه نظام الملک طوسی

چکیدهابوعلی حسن بن علی بن اسحاق، مشهور به خواجه نظام الملک طوسی از برجسته ترین نویسندگان ایران در کتاب سیاست نامه (سیرالملوک) اندیشه های سیاسی خود را دور از هرگونه پیچیدگی لفظی کلام، در قالب دیباچه و حکایت ها بیان کرده است. این کتاب از نظر ادبی، تاریخی و سیاسی لایه های عمیقی دارد و از زیباترین نمونه های نثر مرسل فارسی است. در این پژوهش چگونگی کارکرد معانی ثانوی فعل امر در نثر سیاست نامه بررسی شده است. فعل امر مهم ترین بخش جملات انشایی در سیاست نامه است. نویسنده به دلیل محتوای تعلیمی این کتاب، فعل امر را بیشتر در معنای ثانوی ارشاد و راهنمایی به کار برده است. ازآنجاکه متن برای مطالعه شاهان و کارگزاران حکومتی نوشته شده است، دقت نظر بر چگونگی بهره بردن نویسنده از معانی ثانوی جملات امری، می تواند علاوه بر آشکارساختن برخی دلایل توفیق و ماندگاری کتاب، شناخت دقیق تری از اندیشه نظام الملک نیز به دست دهد. این پژوهش از نوع بنیادی است و روش انجام کار، دسته بندی بسامدی و تحلیل شواهد است. باتوجه به یافته های این پژوهش، بیشترین فراوانی کاربرد معنای ثانوی فعل امر در سیاست نامه، مربوط به «ترغیب و ارشاد» و کمترین فروانی آن متعلق به «تسویه» است. همچنین نتایج این پژوهش نشان می دهد که خواجه نظام الملک در برخی فرازها و به خصوص در دیباچه فصل ها، به سبب احترام به مستمع (پادشاه) جمله امری را به صورت خبری بیان کرده که مجاز مرکب از فعل امر است.

کلیدواژه ها:

خواجه نظام المک طوسی ، سیاست نامه ، معانی ثانوی فعل امر