تحلیل گفتمان ایران شهری در دیوان منوچهری دامغانی

ایران شهری یکی از گفتمان های هویت ساز سروده های شاعران درباری سده های چهار و پنج هجری است. منوچهری دامغانی، از شاعران شاخص عصر غزنوی، در دیوان خود تصویری چندلایه از «ایران» ارائه می دهد که با ملیت، اسطوره، تاریخ و فرهنگ گره خورده است. این مقاله با گزینش بیت هایی از دیوان منوچهری که مضامین ایران گرایانه دارد و نیز با استخراج و رده بندی نظام نشانه ها (رمزگان های) هویت ملی و بهره گیری از روش تحلیل گفتمان، به بررسی چگونگی بازنمایی و بازتولید گفتمان ایران شهری در شعر منوچهری می پردازد. پرسش های اصلی پژوهش این است: ایران چگونه در دیوان منوچهری دامغانی بازنمایی شده است؟ و این بازنمایی حامل چه مولفه های گفتمانی است؟ این مقاله می کوشد تا لایه های گوناگون این گفتمان را بکاود و جایگاه آن را در فضای فرهنگی دوران غزنوی تحلیل کند. منوچهری، گفتمان ایران شهری را با رمزگان های هفت گانه «جغرافیای ایرانی، شخصیت های اسطوره ای، شخصیت های تاریخی، جشن ها و آیین های ایرانی، گاه شمار ایرانی، موسیقی ایرانی و رمزگان های دیگر» بازتولید می کند. بازتولید گفتمان ایران شهری در دیوان منوچهری، چهار کارکرد دارد: یکی، احیای گفتمان هویت ملی و فرهنگ ایرانی؛ دوم، طراحی نقشه ایران فرهنگی با پیرنگ هویت سرزمینی؛ سوم، آراستن ممدوحان به اخلاق و آداب شخصیت های ایرانی و نهادینه کردن کنش های شایسته و بایسته در شخصیت فرمانروایان غیرایرانی؛ چهارم، پشتیبانی از زبان فارسی به عنوان نمادی از خودی و هویت ایرانی در برابر هجمه زبان عربی و ورود لغات ترکی. تحلیل محتوا نشان می دهد که منوچهری با تکیه بر جلوه های فرهنگ ایرانی، نقش مهمی در احیای هویت ملی ایرانیان پس از اسلام ایفا کرده است و در خط تداوم گفتمانی است که ایران را سرزمینی ورجاوند و فرهمند بازنمایی می کند. به این اعتبار منوچهری را می توان از پیشروان گفتمان ایران شهری در قصیده های ستایشی معرفی کرد.

کلیدواژه ها:

منوچهری دامغانی ، ایران شهری ، نشانه شناسی ، تحلیل گفتمان